<<
GERİ DÖN
İran
İran sözcüğü modern farsça'ya, ilk kez zerdüştçülüğün kutsal kitabı
sayılan Avesta'da yer alan bir Proto-İrani terim olan Aryanam'dan
gelir. Ariya- ve Airiia- kelimeleri aynı zamanda Ahameniş
İmparatorluğu yazıtlarında etnik bir atıf olarak yer almıştır. Orta
Farsça'dan gelen Eran terimi, Pehlevi dili'nde 'yr'n, Nakş-ı
Rüstem'deki I. Ardeşir'in taç giyme törenini gösteren kabartmanın
yanındaki yazıtta bulunmuştur. Bu kabartmaya eşlik eden Partça
dilindeki yazıtta İran,aryan olarak ifade edilirken, bu yazıtta,
kralın sanı Orta Farsça eran kelimesini (Pehlevi dilinde,'ry'n)
içermektedir. I. Ardeşir'in zamanında eran ifadesi devletten çok
insanları kastederek bu anlamını korudu.
Bu yazıtta İran halklarına atfen kullanılan eran kelimesine rağmen,
eran ifadesinin imparatorluk coğrafyasını ifade etemek için
kullanılması Sasani hanedanlığının ilk döneminde de görülmüştür. I.Şapur'un
-Ardeşir'in oğlu ve halefi- bir yazıtında açıkça Eran bölgelerinin
içine İranlıların yerleşmediği Ermenistan ve Kafkasya'yı da dahil
etmiştir.16Kartir kitabelerinde yüksek rahip, Aneran'ın egemenliği
altındaki bölgeleri gösteren listede aynı bölgeleri saymıştır.16eran
and aryan kelimelerinin ikisi birden, (İranlı) Aryanların ülkesi
anlamına gelen Proto-İran dilindeki Aryanam teriminden gelmektedir.
Airyanem Vaejah kelimesi ve kavramı aslında İran'ın ülke isminde
(Edebi olarak Aryanlar'ın ülkesi anlamında), aynen Aryana
kelimesinin modern Farsça karşılığı olan Iran (Eran) gibi
korunmuştur.
1979'daki İran İslam Devrimi'nden itibaren ülkenin resmi adı "İran
İslam Cumhuriyeti" olmuştur.
Dış dünyada MÖ 6.yy'dan 1935'e kadar Persiya veya benzer isimler (La
Perse, Das Persien, Perzie, vb.) olmuştur. O yıl Rıza Şah
uluslararası topluluktan ülke adı olarak "İran"'ı kullanmalarını
istemiştir. Bir kaç yıl sonra bu isim değişikliğinin ülkenin geçmişi
ile arasında bağı kopardığını iddia eden bilimadamları protesto
gösterileri yapmış, 1959'da Muhammed Rıza Pehlevi her iki ifadenin
resmi olarak birlikte ve birbirinin yerine kullanılabileceğini
açıklamıştır. Bugün her iki ifade kullanılsa da "İran" modern
politik söylemde ve "Persiya" kültürel ve tarihi içerik ifade
edilirken kullanılmaktadır.
Nüfus ve Sosyal
Hayat
İran nüfusunun; %51'ini Farslar, %24'ünü Azeriler, %8'ı
Mazandaraniler ve Gilakiler, %7'sini Kürtler, %3'ü Araplar, %2'sini
Türkmenler, %2'sini Baluşiler, diğer %2'sini Lurlar, geri kalan
nüfusun %1'inide başta Ermeniler ve Kazaklar olmak üzere diğer etnik
kesimler oluşturur.
İran nüfusunun dini yapısının %90'unu Şii Müslümanlar, %'8'ini Sünni
Müslümanlar, kalan %2'sini ise diğer dinlere mensup insanlar
(Bahailer, Sâbiîler, Hindular, Yezidiler, Ahli-Hak, Zerdüştçüler,
Yahudiler ve Hıristiyanlar oluşturmaktadır. İran'da diğer önemli
dini azınlıklar arasında özellikle Ortodoks Ermeniler (İsfahan),
Zerdüştler ( Yezd) ve Bahailer öne çıkmaktadır. Ülkede az miktarda
Hindu, Keldani ve Sâbiîlik inancına bağlı topluluklar bulunmaktadır.
İran'da dini azınlıkların inanç özgürlüğü güvence altına alınmış
olup, azınlık temsilcilerine (Ortodoks Hıristiyanlık, Musevilik ve
Zerdüştlük) Meclis'te koltuk ayrılmıştır. İran hükümeti tarafından
"sapkın bir inanç" olarak nitelendirilen Bahailik ise yasak olup,
kimi zaman sert kovuşturmalara uğramaktadır.
Ülkenin resmi mezhebi olan Şiilik ve 12 İmam (İsna Aşeriye) inancı,
ülkenin özellikle orta ve kuzey kısımlarında güçlüdür. Sünnilik
inancıysa ağırlıklı olarak ülkenin kuzey-batısındaki Kürtler ile
Pakistan sınırındaki Belucilerde ve Horasan eyaletinde yerleşik
Türkmen aşiretlerde yaygındır.
71 milyon civarında tahmin edilen bir nüfusa sahip olan ülke, hem
etnik hem de mezhepsel bakımdan büyük çeşitlilik göstermektedir.
Genel nüfusun % 50'si İran İnsanı denilen karakteristiğe sahiptir.
Nüfusu 26,5 milyonu bulan ve ülkenin kuzeybatısında, "İran
Azerbaycanı" olarak adlandırılan bölge ve etrafında, Doğu Azerbaycan
Eyaletinin Tebriz, Nakadeh, Serab, Ahar, Merend, Boneb, Shabestar,
Batı Azerbaycan Eyaletinin Hoy, Urmiye, Salmas, Maku, Takab,
Miyandoab, Naghadeh, Erdebil Eyaletinin Erdebil, Parsabad,
Meskinşehr, Zencan Eyaleti, Hamedan Eyaletinde yöresinde yaşayan
Azeriler Fars kökenlilerden sonra en büyük etnik topluluktur.
Azeriler dışında Kaşkaylar, Fars Eyaleti; Şiraz, Firuzabad,
Ferreşbend, Kazerun, Abade ve Semirom. Türkmenler ise Gülistan
Eyaletinde Günbed-i Kavus ve Bender-i Türkmen'de yaşamaktadır.
Bunun dışında Beluçiler, Bahtiyariler gibi Fars kökenkilerden başka
etnik topluluklar da ülke nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturur.
Çoğunluğu sünni olan ve Irak sınırına yakın bölgede yoğun olarak
yaşayan Kürtler de 5 milyona yaklaşan nüfuslarıyla önemli bir etnik
topluluktur. Kürt Alevileri, resmi mezhebin Caferilik olması
sebebiyle sistemle entegre olmuştur. İran nüfusunun % 90’u
Şiilerden, % 8'i sünni, % 2'i ise diğer dinlere mensuptur.
Yönetim ve Siyaset Şekli
İslam Cumhuriyetinin politik sistemi 1979 İran Anayasasına
dayanmaktadır. Sistem girift bir şekilde birbirine bağlı çeşitli
yönetim yapılarını kapsamaktadır.
Dini Lider
İran dini lideri İran İslam Cumhuriyeti’nin genel politikalarının
tanımlanmasından ve denetiminden sorumludur. Dini lider, silahlı
kuvvetlerin Başkomutanıdır, askeri istihbaratı ve güvenlik
operasyonlarını kontrol eder ve savaş açmada veya barış kabul etmede
tek yetkilidir. Yargının, devlet radyo ve televizyonunun, emniyet
genel müdürlüğünün, silahlı kuvvetlerin baş yöneticileri ve 12 üyeli
Anayasa Koruma Konseyi’nin 6 üyesi Dini Lider tarafından atanır.
Danışmanlar Konseyi
Danışmanlar Konseyi liyakat ve sahip olunan itibara bağlı olarak
İran dini liderini seçer ve görevinden alır. Danışmanlar Konseyi
Dini Lider’e yasal görevleri konusunda danışmanlık yapmakla
sorumludur. Danışmanlar Konseyi, yılda bir kez toplanır, sekiz
yıllığına genel oy ile seçilen 86 “yetenekli ve eğitimli” hukukçudan
oluşur. Devlet Başkanlığı ve meclis seçimlerinde olduğu gibi Anayasa
Koruma Konseyi adayların yeterliliğini belirler. Konsey Dini Lideri
seçer ve Dini Lider’i her zaman görevden alma konusunda anayasadan
kaynaklanan yetkisi vardır. Bütün toplantıları ve belgeleri çok
gizlidir ve Konsey’in Dini Lider’in kararlarının herhangi bir
tanesiyle çelişen bir kararı bilinmemektedir.
İran Devlet Başkanı
Anayasa İran Devlet Başkanınını Dini Lider’den sonraki en yüksek
devlet otoritesi olarak tanımlar. Devlet Başkanı dört yıllığına
genel oy ile seçilir ve yeniden yalnızca bir kez daha seçilebilir.
Başkan adayları, İslam devriminin ülkülerine bağlılıklarından emin
olmak üzere mutlaka Anayasa Koruma Konseyi’nden onay almalıdır.
Devlet Başkanı Anayasa’nın uygulanmasından ve her konuda son sözü
söyleme yetkisine sahip olan Dini Lider’e bağlı olan konular dışında
yönetim yapılarının çalışmasından sorumludur. Devlet Başkanı
Bakanlar Kurulunu atar ve onlardan danışmanlık alır, hükümet
kararlarını yönlendirir ve yasamanın önüne konacak hükümet
politikalarını seçer. Devlet Başkanı’na bağlı olarak sekiz kişilik
yardımcılar kurulu ve yirmi iki kişiden oluşan ve Meclis tarafından
onaylanması gereken bir Bakanlar Kurulu vardır. Birçok başka
devlette olan uygulamanın tersine İran’da hükümet orduyu kontrol
etmez. Devlet Başkanı İçişleri ve Savunma Bakanı’nı atasa da,
Meclis’te bu iki bakanlık için güvenoyu almadan önce Dini Lider’in
açık onayını alması bir gelenektir. Iran’ın şimdiki Devlet Başkanı
Mahmut Ahmedinejad 2005 İran Devlet Başkanlığı seçimlerinde
seçilmiştir ve 2009’da görev süresi dolacaktır.
İran Meclisi
2008 yılı itibarıyle İran Meclisi tek meclisli bir yapıdır. İran
devrimi öncesinde yasama iki meclisli idi ancak İran Senatosu yeni
Anayasa’da kaldırıldı. İran Meclisi dört yıllığına seçilen 290
üyeden oluşmaktadır. Meclis yasama faaliyetini yürütür, uluslar
arası antlaşmaları değerlendirir ve ulusal bütçeyi onaylar. Tüm
meclis üyeleri ve Meclis’teki tüm yasama çalışmaları Anayasa Koruma
Konseyi tarafından onaylanmalıdır.
Anayasa Koruma
Konseyi
Anayasa Koruma Konseyi altı tanesi Dini Lider tarafından atanan
oniki üyeden oluşmaktadır. Diğerleri İran Yargı’sı tarafından aday
gösterilen hukukçular arasından İran Meclisi tarafından
seçilmektedir. Konsey anayasayı yorumlar ve Meclis kararlarını iptal
edebilir. Eğer bir yasa anayasa veya Şeriat ile uyumlu değilse
Meclis’e düzeltilmesi için tekrar geri gönderilmektedir. Çelişkili
gibi görünse de Konsey İran Anayasası’na dayanarak parlamento
üyelerini veto etmiştir.
Dini Lider Danışma
ve Çözüm Konseyi
Dini Lider Danışma ve Çözüm Konseyi Meclis ve Anayasa Koruma Konseyi
arasındaki anlaşmazlıklarda çözüm bulma yetkisine sahiptir ve Dini
Lider’i ülkedeki en güçlü yönetimn yapısı yapacak şekilde ona
danışmanlık görevi sunar.
Yargı Sistemi
Dini Lider, sırayla Üst Mahkeme ve Başsavcı’yı atayan Yargı Sistemi
Başkanı atar. Sulh ve ceza konuları ile ilgilenen mahkemeleri de
içine alan çeşitli tipte mahkemeler ve ulusal güvenlik gibi önemli
güvenlik konularına bakan “devrim mahkemeleri” de vardır. Devrim
mahkemelerinin kararları kesindir ve temyiz edilemez. Özel Din
Adamları Yargılama Mahkemesi, dinle ilgili konulara baktığı gibi,
din adamları tarafından işlendiği öne sürülen suçlara bakar. Normal
yargı işleyişinin dışında çalışır ve yalnızca Dini Lider’e karşı
sorumludur. Mahkemelerinin kararları kesindir ve temyiz edilemez.
Şehir ve Köy
Meclisleri
İran Şehir ve Köy Meclisleri’ne aday olanlar halkoyu ile dört
yıllığına seçilirler. İran Anayasası’nın 7. maddesine göre Meclis
ile beraber bu yerel meclisler “devletin karar alma ve yürütme
organı”dır. Bu madde 1999’da ilk yerel seçimler yapılana kadar
uygulanmadı. Meclislerin başkanların seçimi, belediye çalışmalarına
danışmanlık yapılması, kendi bölgelerinin toplumsal, kültürel,
eğitim, sağlık, ekonomik ve refah gereksinimlerini karşılayacak
çalışmaların gerçekleştirilmesi ve toplumsal, ekonomik, yapısal,
kültürel, eğitim ve diğer refah konularının hayata geçirilmesinde
ulusal paydanın planlanması ve düzenlenmesi gibi görevleri vardır.
Başlıca kentler
Tahran (11 milyon)
Meşhed (2.9 milyon)
İsfahan (1.6 milyon)
Tebriz (1.5 milyon)
Karec (1.4 milyon)
Şiraz (1.3 milyon)
Urumiye (1.3 milyon)
Kun (960 Bin)
Ekonomi
İran ekonomisi; planlı ekonomi, petrol ve diğer büyük sektörlerde
devlet işletmeciliği, köy tarımı ve küçük ölçekli özel işletme ve
hizmet yatırımlarının bir karışımıdır. Ekonomik altyapısı son yirmi
yıl içinde düzenli bir oranda gelişmektedir ancak enflasyon ve
işsizlikten etkilenmektedir. 21. yüzyılın başında hizmet sektörü
GSMH’da en büyük yüzdeye sahip oldu. Hizmet sektörünü madencilik ve
imalat ve tarım izledi. 2006’da yaklaşık olarak hükümet bütçesinin
%45’i petrol ve doğalgaz ödemelerinden ve %31’i vergi ve harçlardan
geldi. 2000– 2004 arasında hükümet harcamaları yıllık %14’lük bir
enflasyon oluşturdu. Iran 70 milyar $’lık döviz rezervinin %80’ini
ham petrol ihracatından elde etmiştir. 2007’de GSMH’nın 206 milyar $
(satınalma gücü paritesi açısından ise 852 milyar $) veya kişi
başına düşen milli gelir açısından $3,160 (satınalma gücü paritesi
açısından ise 12,300 $). İran'ın resmi olarak yıllık büyüme oranı
ise % 6.88Bu veriler ve çok çeşitli olan ancak küçük ölçekli sanayi
yapısı nedeniyle, BM İran’ın ekonomisini yarı-gelişmiş kabul
etmektedir.
