<<
GERİ DÖN
Kırgızistan
Kırgızistan Orta Asya’da yer alan bir Türk Cumhuriyetlerinden biri.
Batısında Özbekistan, kuzeyinde Kazakistan, güneyinde Tacikistan,
doğusunda ise Çin yer alır
Yenisey Irmağı boyunda medenî bir hayat süren Kırgızlar Mîlâd’dan
sonra birinci yüzyılda Hun Devleti tâbiyeti altına girdiler.
Hunluların dağılması üzerine, Kırgızlar, Hakas Devletini kurdular.
Dördüncü yüzyılda kurulan Hakas Devleti, Baykal Gölünden Tibet’e
kadar olan kısma hâkim oldu. 6. yüzyılda kurulan Göktürk Devleti ile
mücâdele eden Hakaslar, 840’ta Uygur Devletini yıktılar.
10. yüzyılda Karahanlıların tesiriyle İslâm dînini kabul eden
Kırgızlar, 13. yüzyılda Moğolların hâkimiyetini tanıdılar. On
yedinci yüzyılda Rus istilâsına karşı diğer Türk boylarıyla hareket
ettiler. Kırgızların harp kâbiliyetleri yüksekti. On dokuzuncu
asırda Kırgız toprakları bütünüyle Rus hâkimiyetine girdi. 1924
senesine kadar Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhûriyetine
bağlıyken, 1925’te Kara Kırgız Özerk Oblastı adını aldı. Bir süre
sonra Kara kelimesi kaldırıldı. 1936’da Kırgızistan Sovyet Sosyalist
Cumhûriyeti hâline getirildi ve Sovyetler Birliğini meydana getiren
15 İttifak Cumhûriyetinden biri hâline geldi.
Eski Sovyetler Birliğinin 1991’de dağılması üzerine, Kırgızistan
bağımsızlığını îlân etti. Bağımsız Devletler Topluluğuna üye oldu.
Fizikî Yapı
Ülke topraklarının büyük kısmı dağlarla kaplıdır. 3000 metreye kadar
olan dağlar toprakların yarısından fazlasını kaplar. Tanrı
Dağlarının bir parçası olan Kokpaalatau Sıradağları, Çin ile tabiî
sınırı meydana getirir. Yüksek dağların dorukları dört mevsim karla
kaplıdır. Çok sayıda kısa nehir, dağlardan kaynaklanarak aşağılara
doğru akar. Başlıca akarsuları Narin, Tar, Kubaş, Kızıl Su’dur.
Dünyânın ikinci büyük krater gölü olan Issık Gölü Kırgızistan
topraklarında yer alır. Deniz seviyesinden 1609 m yükseklikte olan
Issık gölü 6202 km2lik bir alana sâhiptir. En derin yeri 702
metredir.
İklim
Kırgızistan’ın denizlerden uzak ve yüksek bir arâziye sâhib olması
iklimi büyük ölçüde etkiler. Dağların etekleri sıcak çöl rüzgarları
tesirindedir. Yüksek bölgelerde soğuk bir iklim hâkimdir. Arada
kalan bölgede bol yağışlı bir iklim görülür. Batı ve kuzeydeki
sıradağlar yılda ortalama 600-900 mm, güney etekleri 200-335 mm,
yüksek vâdiler ise 100-150 mm civârında yağış alır. Yaz ile kış,
gündüz ile gece arasında ısı farkı çok fazladır.
Tabiî Kaynaklar
Kırgızistan mâden yönünden zengin yataklara sâhiptir. Tanrı
Dağlarında demir, cıva, sürme, altın; Fergana Vâdisinde petrol ve
gaz yatakları bulunur. Ayrıca kömür, tuz, kaolin, cam tozu yatakları
vardır. Kömür yatakları 31 milyon ton rezerv ile Orta Asya’da
birincidir.
Bitki örtüsü ve hayvanlar: Dağların kuzeye bakan yamaçları ve alçak
vâdiler ormanlarla kaplıdır. Bu ormanlar ülke topraklarının ancak %
6’sını kaplar. Ormanlarda yabandomuzu, kurt, vaşak, dağkeçisi, as,
geyik, leopar gibi av hayvanları yaşar.
Nüfus ve Sosyal
Hayat
Kırgızistan’ın nüfûsu 4.468.000’dir. Başkent Bişkek olup nüfûsu
641.000’dir. Nüfûsun % 52.4’ü Kırgız, % 21’i Rus, % 12.9’u Özbek, %
2.5’i Ukraynalı, % 8.1’i diğer milletler, % 1.6’sı Tatardır.
Kırgızistan 6 vilâyete bölünmüştür. Bunlar Celiabad, Issıkul, Narin,
Oş, Talas ve Çuy’dur.
Kırgızistan yüksek bir eğitim düzeyine sâhiptir. Ülkede 9 üniversite
olup, ilk üniversite 1932’de kurulmuştur. Okuma yazma oranı %
99.8’dir. Ülke genelinde 1806 ortaokul, 48 teknik lise vardır. Diğer
Türk Cumhûriyetlerinde olduğu gibi Kırgızistan’da eğitim devlet
tarafından yapılırken 1992’de çıkarılan yeni kânunlarla özel okul ve
üniversite eğitimine izin verildi.
Kırgızlar Müslüman olup, Sünnî ve Hanefî mezhebindedirler.
Kırgızların İslâmiyeti kabûlünde tasavvuf büyükleri önemli rol
oynamışlardır. Kırgızlarda mevcut olan güçlü kabile sistemi
İslâmiyetin hızlı yayılmasını sağlamıştır. Kırgızistan’da dînî
hayâtın çok canlı olması, Orta Asya cumhûriyetleri içinde
Özbekistan’ın dışında en çok bu cumhûriyette din aleyhtârı
propaganda yapılmasına sebeb olmuştur. 1948’den sonra günümüze kadar
Bişkek’te 100’e yakın İslâmiyet aleyhtârı kitap basılmıştır. Aynı
zamanda devamlı din aleyhtârı konferanslar veriliyordu. Buna rağmen
bölgede İslâmiyet unutulmamış, Kırgızistan bağımsızlığını
kazandıktan sonra, gizli yapılan ibâdetler, açık olarak yapılmaya
başlanmıştır.
Ekonomi
Ülke ekonomisi tarım ve madenciliğe dayalıdır. Daha çok hayvancılık
kesimi ağırlıklı bir tarım ekonomisi hakimdir. Başlıca tarım
ürünleri buğday, pamuk, şekerpancarı, mısır, tütün, sebze ve
meyvedir. Dağlık bölgelerde yarış atları yetiştirilir, tavşan
beslenir, arıcılık yapılır. En çok küçükbaş hayvan beslenir.
Kırgızistan’da 1970’li yıllarda çeşitli mâdenler çıkarılmaya
başlanınca mâden sektörü büyük hızla gelişti. Makina, otomotiv,
gıda, çimento, cam ve konserve fabrikaları başlıca sanâyi
kuruluşlarıdır. Akarsu üzerlerinde kurulan hidroelektrik santralleri
ekonomiye önemli ölçüde katkıda bulunur. Ülkede 600 civârında sanâyi
kuruluşu vardır.
