<<
GERİ DÖN
Mali
DEVLETİN ADI: Mali Cumhûriyeti
BAŞŞEHRİ: Bamako NÜFUSU: 8.464.000
YÜZÖLÇÜMÜ: 1.240.000 km2
RESMİ DİLİ: Fransızca
DİNİ: İslâm
PARA BİRİMİ: Mali Frankı
Batı Afrika’da yer alan bir ülke. Kuzeybatıda Moritanya, kuzeydoğuda
Cezâyir, doğuda Nijerya ve Yukarı Volta, güneyde Fildişi sâhili,
güneybatıda Gine ve batıda Senegal ile çevrilidir. Kuzeyde üzerinden
yengeç dönencesi geçen Mali, 10°09’ güneş, 24°59’ kuzey enlemleri
ile 4°17’ doğu ve 12°14’ batı boylamları arasında yer alır.
Ortaçağda Mali’de kurulan devletler hakkında bilgiler, öncelikle
Arap târihçiler vâsıtasıyla gelmiştir. Ortaçağda Mali’nin kuzeybatı
kesimlerinde ve Moritanya, Senegal ülkelerinde kurulan Gana Devleti
850-1050 yılları arasında parlak bir dönem yaşadı. Bu devletin
günümüzdeki Gana ile ilgisi yoktur. 1200-1400 döneminde Mali
İmparatorluğunun kuvvetlenmesi sonucunda kuvvet ekseni Nijer
koridoruna kaydı. Bu devlet her istikâmette yayılan fetihlerle
batıda Senegal içlerine, doğuda bugünkü Nijer içlerine ve güneyde
ticâret sâyesinde ormanlık bölgelere kadar genişledi. 1460-1590
yılları arasında Songhgi İmparatorluğu bu devleti teslim aldı.
Bunların gelişmesi, İslâm dîninin bir irfan merkezi hâline gelen
Timbuktu şehrinin büyümesine tesâdüf etmektedir. 1591 yılında,
birkaç bin Faslı asker, çölü geçerek Songhai İmparatorluğuna son
verdi. Bundan sonra Nijer Vâdisinde küçük devletlerin hâkim olduğu
bir dönem başladı. Bu devletlerden en önemlisi 1650- 1850
dönemindeki Bambara Devleti idi. On dokuzuncu asırda, Fulbe
topluluğu, askerî ve dînî hareketlere yön verdiler. Bu hareketler,
Mali’de İslâmiyeti en yaygın din hâline getirmeye yetti. Fransa bu
toprakları on dokuzuncu yüzyılın son 20 yılında sömürge hâline
getirdi. Ülke, Fransız Sudan’ı ismini aldı. Mali, Nijer Vâdisinde
yapılan yatırımlar hâriç, Fransız Batı Afrika Federasyonunun ekonomi
ve politikasında önemli bir rol oynamadı. İkinci Dünyâ Savaşından
sonra başlayan bağımsızlık hareketleri sonucunda, 1958 yılında
Fransız Sudan’ı muhtar bir cumhûriyet oldu. Ertesi sene Sudan
Cumhûriyeti Senegal ile birleşerek, Mali Federasyonu teşkil edildi.
Federasyon Haziran 1960’ta bağımsızlığını îlân etti, fakat Senegal
Ağustosta federasyondan ayrıldı. Bunun üzerine devlet başkanı Modibo
Keita, 22 Eylül 1960’ta bağımsız Mali Cumhûriyetini îlân etti.
1968’de Teğmen Mûsâ Traore liderliğinde genç subaylar, Keita’yı
devirerek Millî Özgürlük Askerî Komitesini kurdular. Bu komite, 1979
yılında sivil yönetime geçişi sağladı. Yapılan seçimleri komite
başkanı Mûsâ Traore kazanarak devlet başkanlığına geçti. Başkan
Moussa Traoé, 26 Mart 1991’de yapılan bir darbe ile devrildi. Yarbay
Amadou Touré başkanlığındaki Ulusal Uzlaşma Konseyi, başbakanlığa
bir sivil olan Soumana Sacko’yu getirdi. 1992 başlarında yapılan
yerel yönetim ve milletvekili seçimlerine birçok parti katıldı.
Başkanlık seçiminin ikinci turunda % 70 oy alan Alpha Konaré 8
Haziranda resmen göreve başladı (1993).
Fizikî Yapı
Mali’nin büyük bir bölümü düz arâzilerden meydana gelmiş olup,
güneyden kuzeye üç farklı bölgeye ayrılır. Bu bölgeler Savana, Step
bölgesi (Sahel) ve çöldür.
Güneyde yer alan Savana, ağaçlı otlaklardan meydana gelmiştir.
Ağaçsız bir ova hâlindeki Step bölgesi, Savananın hemen kuzeyinde
başlayıp, batıdan tam Moritanya sınırının altından geçen ve doğudaki
târihî Timbuktu ve Gao şehirlerini ihtivâ eden bir şerit meydana
getirir. Senegal ve Nijer nehirleri, Savana ve Step bölgeleri
içinden akar. Senegal’in kolları, Gine’nin dağlık arâzilerinden
doğar. Mali’nin batı kısmındaki toprakları suladıktan sonra ana kolu
meydana getirmek üzere birleşir. Nijer Nehri de aynı arâzilerden
kaynaklanır. Güneybatıda Gine’den ülkeye girerek, kuzeydoğu
istikâmetinde meşhur Timbuktu şehrine kadar 960 km boyunca akar.
Sonra doğu istikâmetinde yaklaşık 320 km boyunca Mali topraklarını
suladıktan sonra güneydoğuya yönelerek Nijer topraklarına girer. Bu
nehir Afrika’nın üçüncü büyük nehri olup, Mali’nin candamarını
teşkil eder. Nijer Nehrinin meydana getirdiği delta, bir yılda arka
arkaya iki defâ mahsul alınmasını mümkün kılan verimli bir ovadır.
Sahra Çölü, Step bölgesinin kuzeyinde kalan bütün Mali topraklarını
kaplar.
İklim
Afrika’nın bol yağış alan tropikal ormanlarının kuzeyi boyunca
uzanan Mali’de, sıcak ve kurak bir iklim hüküm sürer. Yağmur
özellikle haziran ve eylül ayları arasında yağar. İklim ekim ve
kasımda sıcak nemli, ocak ayına doğru soğuk ve kurak, hazirana kadar
sıcak ve kuraktır. Yıllık yağış miktarları güneyden kuzeye doğru
azalır. Sana bölgesi güneyde yılda yaklaşık 1500 mm’lik, kuzeyde ise
500 mm’lik yağış alır. Step bölgesinde yıllık yağış miktarı sâdece
175 mm ile 500 mm arasında değişir. Sahra Çölünde yağış miktarı yok
denecek kadar azdır.
Tabiî Kaynakları
Mali’nin oldukça büyük bir bölümü bitki örtüsünden mahrumdur.
Güneydeki Savana bölgesi iri otlar ve fundalıklarla kaplıdır ve her
çeşit yabânî hayvanları ihtivâ eder. Mâdenî kaynakları çok az olan
Mali’nin en önemli mâdenleri mermer ve kireç taşıdır.
Nüfus ve Sosyal
Hayat
Seyrek olarak nüfuslanmış Mali’de km2ye 6 kişi düşer. Bununla
berâber bu rakam bölgelere göre büyük değişiklikleri ihtivâ eder.
Meselâ çölde nüfus yoğunluğu sıfıra yaklaşır. Step ve Savananın bâzı
uzak kesimlerinde, yoğunluk genel ortalamanın ancak üçte birine
ulaşır. Diğer taraftan Bamako ve Timbuktu arasındaki Nijer
koridorunda, km2ye düşen insan sayısı ekseriyâ 27’nin üstündedir.
Nüfûsun % 80’den fazlası, nüfûsu 2000’den az olan köylerde yaşar. En
büyük şehir merkezleri Nijer koridorundadır. Yaklaşık 646.000
nüfuslu Bamako, her biri 50.000 nüfuslu Mopti ve Sego şehirleri en
önemli yerleşim merkezleridir.
Günümüzdeki yıllık nüfus artış oranı % 2,5 olup, nüfusun 20 yılda
iki kat artacağı tahmin edilmektedir. Çoğu çocuklar 2 yaşına
varmadan ölürler. Ortalama hayat süresi, 35 ilâ 40 sene arasında
değişmektedir.
Mali Devleti içinde en nüfuzlu grup, yaklaşık 2 milyon nüfuslu ve
hemen hemen nüfûsun % 40’ını meydana getiren Bambara etnik grubudur.
Bu topluluk, Nijer- Kongo dillerinden Mande grubuna âit Bambara
lisanını konuşur. Diğer önemli etnik grupları: Fulbe, Moorlar,
Tuareg, Songhai, Dogon ve Senufodur.
Mali halkının yaklaşık % 90’ı Müslümandır. Müslümanlar kendilerine
has eğitim sistemlerine sâhiptirler. Hıristiyanlar nüfûsun ancak %
1’ini meydana getirir, halkın geri kalanı putperesttir.
Resmî dil Fransızcayı okuyup yazan pek azdır ve şehir merkezlerinde
toplanmıştır. Hükûmet 1960’tan beri, ilk ve orta dereceli eğitimi
mecbûri yaparak okuma-yazma oranını arttırmaya çalışmakta olup,
halkın % 10 civârındaki bir kısmı okur-yazardır.
Siyâsî Hayat
22 Eylül 1960’ta bağımsızlığa kavuşan Mali, 1968’de askerî bir darbe
sonucunda, Askerî Millî Hürriyet Komitesi tarafından idâre edilmeye
başladı. Bu komitenin yönetimi, yönetici bir parti olarak kurulan
Mali Halkı Demokratik Birliği zamânına kadar devâm etti. Mali’de 137
üyeli millî konsey, buna karşı sorumlu 19 üyeli merkez yürütme
bürosu vardır. Cumhurbaşkanı altı yıllık süreyle seçimle görev
başına gelir. Büyük çoğunluğu sivil olan bir kabîne ve halk
tarafından seçilen bir meclis olsa da, ülkeyi etkileyen temel
kararları hâlâ askerler vermektedir. Mali, Afrika Birliğine ve
Birleşmiş Milletler Topluluğuna üyedir.
Ekonomi
Mali ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayanır. Nüfûsun yaklaşık % 75’i
çiftçilikle, % 10’u hayvancılıkla ve % 2’si balıkçılıkla uğraşır.
Ülkede yetişen tahıllar, süpürge darısı (sorghum), mısır ve
pirinçtir. Pamuk ve yerfıstığı önemli bir döviz kaynağı sağlar.
Nijer Nehrinden tutularak kurutulan balıklar ve sığır önemli gelir
kaynaklarıdır.
En önemli tarım bölgesi Segunun kuzeyindeki iç deltanın batı
kısımlarında yer alır. Tarıma elverişli arâzinin ancak % 5’i
ekilidir. Bununla berâber, işlenen toprakların verimliliği ve alanı
artırılmaya çalışılmaktadır. Bu bölge, ülkenin pirinç ve şeker
ihtiyâcının büyük bölümünü karşılamaktadır.
Mali ekonomisi, 1968-1973 kuraklığında büyük zarar görmüştür. Bu
dönemde çiftlik hayvanlarının % 25’i ölmüş ve tarım ürünleri % 50
düşmüştür.
Mali, her yıl büyük dış ticâret açığı vermekte ve giderek dış
yardıma bağımlılığı artmaktadır. Hemen hemen bütün mâmül maddeler
başta Fransa’dan olmak üzere ithal edilir. Mali, Çin, Amerika
Birleşik Devletleri, Batı ve Doğu Avrupa ülkelerinden önemli ölçüde
ekonomik yardım alır.
Ülkenin etrâfının yabancı devletlerle çevrili olması ve yetersiz
ulaşım şebekesi sebebiyle Mali ekonomisinin gelişmesi ciddî bir
şekilde engellenmektedir. Tek demiryolu ve dış ticâretin anayolu,
Senegal’in başkenti ve Atlas Okyanusunda bir liman olan Dakar’la
Bamako’yu birleştiren 960 km’lik hattır. Senegal’in demiryolarının
ve liman tesislerine bağımlılık, Mali’nin ithâlat ve ihrâcatına
büyük masraflar ekler. Diğer önemli denize çıkış yolu, Nijer
koridorundaki üretici ve tüketicilerden 1280 km’den fazla uzakta
olan Abidjan’dır.
Nijer koridorunda ve bilhassa buradaki şehir merkezlerinde
yaşayanlar yüksek gelirlere sâhiptir. Çölde, Nijer dirseğinde ve
güneydeki uzak bölgelerde yaşayanlar ürünlerini pazarlamakta ve
ithâlattan pay elde etmekte büyük zorluk çekmektedir.
