<<
GERİ DÖN
Malta
Malta Güney Avrupa'da, Akdeniz'de adalar, Sicilya'nın güneyinde yer
almaktalar. Malta takımadaları 3 adadan oluşur: Malta, Gozo ve
Comino. Takımadalar arasında en büyüğü olan Malta 237 km², Gozo 68
km² ve Comino 2 km² yüzölçümüne sahiptir. Adalar, Sicilya'nın
güneyinde yer almaktalar.
Nüfus:
Yaklaşık 400,000 nüfusa sahip olan Malta'da kilometrekareye 1200
kişi düşmektedir. Başkent La Valetta, kuzeydoğuda 20.000 nüfuslu bir
limandır. Malta, o kadar sık köy ve kasabalarla doludur ki, tüm ülke
400 bin nüfuslu orta büyüklükte bir şehir sayılabilir.
Yüzölçümü:
321 Km kare. Malta, ülkeye adını veren büyük Malta adası ile bunun
kuzeybatısındaki 67 km karelik küçük Gozo adasından ve bunların
arasında yer alan Comino adacığından (3 km kare) ibarettir. Asıl
malta adası 246 km karedir.
Etnik Dağılım:
Yerli Malta'lılara ve konuştukları dile "maltız" denir. Adada,
yüzyıllar önce Arapça konuşulurdu. "Maltız" dili, Arapça'dan
türemiştir; içinde bolca İtalyanca kelime vardır. Maltız'lar Arap-
İtalyan karışımı denizci bir ulustur. Ülkede Maltız'ların dışında
49.000 İtalyan, 40.000 İngiliz ve 12.000 Arap vardır.
Dini Dağılım:
Roman Katolik %90. Ülkedeki Müslümanların sayısı 14.000 kadardır.
Konuşulan Diller: Ülkenin 2 resmi dili (Maltaca ve İngilizce)
bulunmaktadır. Bunun yanısıra İtalyanca da geniş bir kesimce
kullanılmaktadır. Eğitim ve Okur Yazarlık: 6 - 16 yaşlar arasındaki
temel eğitim ücretsiz ve zorunludur. Ülkedeki okur yazarlık oranı
%84'dür. İş
Gücü:
Toplam 148.085 kişi. Bunlardan %37'si kamu sektöründe, %28'i servis
sektöründe, %25'i imalat ve sanayi sektöründe, %2'si tarım
sektöründe ve %8'i diğer sektörlerde çalışmaktadır.
Yıllık Büyüme Hızı : %3.4 Ortalama İnsan Ömrü : 78 yıl Kişi Başına
Düşen Yıllık Gelir : 15,000 ABD Doları Enflasyon Oranı : %2.5 Para
Birimi : Malta Lirası (yakında Euro'ya geçiş yapılacaktır) Yabancı
Öğrenciye Çalışma İzni: Malta'da yabancı öğrencilere çalışma izni
yoktur.
Mesai Saatleri Sanayi : Pazartesi-Cumartesi 09:00 - 19:00 Bankalar:
Pazartesi-Perşembe: 8:00 - 12:00. Öğleden sonraları genelde bankalar
kapalıdır. Cuma günleri mesai 14:30 - 16:00 arasıdır. Cumartesi
günleri bazı şubeler 8:00 - 11:30 arası çalışmaktadır. Kamu
Kurumları: Yaz: 07:30 - 13:30 Kış: 7:45 - 17:15 Mağazalar:
Pazartesi-Cuma arası 09:00 - 19:00 saatleri arası açık. Ancak bir
çok mağaza öğle saatlerinde 3 saat kapalı kalmaktadır. Bazı turistik
yerlerde mağazaların kapanma saatleri gece 22:00'ye kadar
uzayabilmektedir. Cumartesi günleri mağazalar daha kısa süreyle
çalışır. Pazar günleri mağazaların önemli bir kısmı kapalıdır.
İklim
Ülke iklimi, genellikle ılımandır. Yağmur şiddetli yağar ancak çok
kısa sürer. Kar, fırtına ve sis ülkede hiç bilinmeyen kavramlardır.
Kasımdan Nisana kadar ortalama 14 derecelik kış yaşanır. Mayıstan
Ekime kadar ortalama 32 derecelik yaz sıcakları hüküm sürer. En
sıcak aylar Temmuz ortasından Eylül ortasına kadardır ancak
akşamları nispeten daha serindir. Yağmurlar genelde Kasım-Ocak
ayları arasında aralıklarla yağar.
Elektrik Sistemi
Malta'da Elektrik Voltajı 240 Volt, 50 Hz'dir. Ülkede kullanılan 2
tür priz sistemi vardır. Biri Türkiye'deki ile aynıdır ancak diğeri
için priz adaptörü gerekir.
Yönetim
Malta bağımsız ve demokratik bir cumhuriyettir. Meclis’te 65 millet
vekili bulunur. Milletvekilleri, tek aşamalı oy ve nüfusa orantılı
temsil sistemiyle seçilmektedir. İdare yetkisi başbakan ve bakanlar
kuruluna aittir. Bakanlar kurulu, ağırlıklı partiden seçilir ve
Valetta’da bulunan ‘Grand Master’s Palace’ daki Great Hall of
Knights’da görev yapar.
Cumhurbaşkanı, meclis tarafından beş yıllık bir süre için seçilir ve
devletin başıdır. Cumhurbaşkanı idare yetkisine sahiptir ancak
bakanlar kurulunun önerileri doğrultusunda hareket etmek zorundadır.
Devleti temsil etme görevi cumhurbaşkanına aittir. Şimdiki Malta
cumhurbaşkanı 1999’da törenle göreve getirilmiş olan Profesör Guido
de Marco’dur. Hem Başbakan hem de muhalefet başkanı, cumhurbaşkanı
tarafından görevlendirilir. Bakanlar kurulu, başbakanın da önerileri
üzerine cumhurbaşkanı tarafından göreve atanır. Bütün görevliler
meclis üyesi olmak zorundadır.
İki büyük politik parti vardır: sosyalizm taraftarı Partit Tal-Haddiema
veya Malta İşçi Partisi (MLP), ve ekonomik olarak daha liberal
eğilimi olan Partit Nazzjonalista, veya Milliyetçi Parti (PN). 1998
yılındaki milletvekili seçimlerinde Milliyetçi parti oyların %51.81’
ini topladı ve 35 koltuk kazandı. İşçi Partisi ise oyların
%48.97’sini toplayarak 30 koltuk alabildi. Milliyetçi parti başkanı
Dr Eddie Fenech-Adami Malta’nın şu anki başbakanıdır. Bir dahaki
seçimler 2003 yılında yapılacaktır.
Malta, Birleşmiş Milletler, İngiliz Uluslar Topluluğu, Avrupa
Konseyi ve Avrupa’ daki Emniyet ve İşbirliği Organizasyonuna üyedir.
1990 yılında, Milliyetçi Parti başkanı Eddie Fenech-Adami tarafından
yapılan, fakat daha sonra İşçi Partili başbakan Alfred San’ın
1996-98 yılları arasında kısa süren idare döneminde geri çektiği,
AB’ye üyelik başvurusu üzerine politik tartışmalar sürmektedir. Bu
üyelik başvurusu 1998 eylül ayında Milliyetçi partinin tekrar
seçilmesiyle yenilenmiştir ve Malta şu anda önde gelen adaylardan
bir tanesidir.
Coğrafya ve İklim
Malta Adaları toplam 316 km2’ lik bir alan kaplar; İstanbul'un
yarısından biraz daha küçüktür. Yerleşim alanı olarak kullanılan üç
ada (Malta, Gozo, Comino) ve yerleşim alanı olarak kullanılmayan iki
küçük ada (Cominotto ve Filfla) vardır. Bu adalar, Akdeniz’in
ortasında, Sicilya’nın 93 km güneyinde, Tunus’un 290 km doğusunda ve
Libya’nın da 290 km kuzeyinde bulunmaktadır.
Malta Adaları’ndaki en yüksek nokta, güneybatı kıyıda bulunan Ta
Zuta ’dır (253m). Bu yüksek plato, güneybatı kıyıda uçurumlarla
çevrilmiştir, güneyde ve doğuda ise, inişli çıkışlı ovalara doğru
alçalmaktadır. Kuzeybatı Malta, geniş vadilerle ayrılan, kuzeydoğu
ve güneybatıdaki sıra sıra yassı tepeleriyle bilinir: Victoria Lines
kayaları, Bajda Tepesi, Mellieha Tepesi ve Marfa Tepesi. Gozo’da
arazi, güneyde ve batıda, yüksek kıyı uçurumlarıyla, yassı dağlardan
ve yamaç setlerinden oluşmaktadır. En yüksek nokta Gharb’ın
güneyinde bulunan Ta’Dbiegi’ dir (190m).
Bazı vadilerde setler ve çiftçilik yoğun olarak bulunsa da, toprak
genellikle ince ve kayalıktır. Az sayıda ağaç vardır. Yılın büyük
bir zamanı, güneşin beyazlattığı taşlık araziyi yumuşatmak için, az
sayıda yeşillik mevcuttur. Kayda değer tek istisna, güneyde yüksek
Dingli kıyı kayalarıyla korunan, portakal ağaçları ve çam
ağaçlarıyla verimli bir vadi olan, Buskett Bahçeleri’dir. Yüzey suyu
ve kalıcı ırmak ya da dere yok denecek kadar azdır. Su tabakası,
başlıca temiz su kaynağıdır. Bu kaynak, deniz suyundan tatlı su elde
etmeye yarayan çok sayıda, büyük arıtma tesisleri tarafından
desteklenmektedir.
İklim
Malta’da tipik Akdeniz iklimi hakimdir; kışları ılık, yazları ise
sıcak ve kurak geçer. Yıllık toplam yağış oranı düşük, yaklaşık
580mm’dir. Yağışlar, genellikle ekim ve şubat ayları arasında
görülür. Yaz ortasında yağış, nadiren hava sıcaklığının gündüz 34°C’nin
üzerine (bunaltıcı bir sıcaktır) çıktığı zamanlarda meydana gelir.
Kışlar sert değildir. Ocak ayında günlük ortalama altı saat gün
ışığı mevcuttur ve gündüz sıcaklık 15°C civarındadır.
Rüzgarlar Malta ikliminin belirleyici özelliklerindendir. Denizden
gelen soğuk meltem rüzgarı yazın serinleticidir ama kışın kuzeydoğu
yönünden esen grigal rüzgarı liman duvarlarına çarpan dalgaları
kuvvetlendirir ve Gozo’ya yapılan feribot seferlerinin aksamasına
neden olur. İlkbahar ve sonbaharda güneydoğu xlokk (sirok) rüzgarı,
bazen Kuzey Afrika’dan eserek nemli ve sıklıkla sisli durumların
oluşmasına yol açar.
Deniz sıcaklığı, adaların çevresinde, kış ortasında 14.5°C’ den,
ağustos ve eylül aylarında 25°C’ ye kadar değişir.
Çevre ve Doğa
Nüfus artışı, yerleşim alanlarının çoğalması ve gelişmesi, hava
kirliliği ve doğal alanların korunmasındaki yetersizlik, çevre
açısından adalar üzerinde büyük oranda etkili olmuştur. Sadece bir
tane çöp arıtım tesisi vardır ve kanalizasyon arıtılmadan direk
denize boşaltılır. Aynı zamanda temiz su sıkıntısı da yaşanmaktadır.
Tek doğal su kaynağı topraktan gelmektedir ve bu da büyük oranda
tarlalardan gelen nitrat atıklarıyla kirlenmektedir. Bu sorun, bir
çok büyük arıtma tesisinin kurulmasıyla bir parça çözülmüştür.
Hava kirliği, arabaların, kamyonların ve otobüslerin (bir çoğu eski
olan), Büyük Liman çevresindeki kapalı yollarda birikmesinden,
kömürle çalışan elektrik santralleri ve fabrikaların yol açtığı
kirlenmeden kaynaklanır. Böyle küçük bir alanda atıkların kontrol
altında tutulması git gide soruna yol açmaktadır. Malta hükümeti,
1991 yılında, kalkınma bölgelerini ve önemli ekolojik alanları
belirleyen bir Çevre Koruma Kanunu çıkarttı ancak bir çok önemli
sorun hala çözüm beklemektedir.
Bitki Örtüsü ve
Hayvanlar
Malta doğal bitki örtüsü yönünden zengin değildir. Adanın büyük bir
bölümünü ekili alanlar oluşturur. Diğer bölgeler ise genellikle
çorak ve kayalıktır. Tek geniş ormanlık alan, Halep çamlarının hakim
olduğu Buskett Bahçeleri’dir. Dağ tepelerinin ve kıyı kayalıklarını
oluşturan sert kireçtaşı, kekik, biberiye ve böğürtlen çalılarının
yetişmesine ve tipik Akdeniz bitki örtüsü olan zeytin ağaçlarının ve
ılgın ağaçlarının büyümesine elverişlidir. Deniz rezenesi, deniz
karanfili, sütleğen ve dikenli çöven, deniz kenarındaki kayalıklarda
görülebilir ve nadir yetişen parazitimsi bir bitki olan Cynomorium
coccineus, Gozo’da Dwerja bölgesinde mevcuttur.
Seyrek bitki örtüsü toprağa bağlı vahşi hayat için yetersizdir.
Ancak bir avuç sıçan, fare, kirpi, gelincik ve kır faresi bulunur.
Tavşanlar, neredeyse soyları tükeninceye kadar avlanmıştır. Geko ve
kertenkeleler oldukça yaygındır (koyu yeşil ve kırmızı renkte olan
Lacerta filfolensis sadece Filfla adasında görülür). Üç tür yılan
vardır ve hiçbiri zehirli değildir.
İçinde, serçelerin, kaya güvercinlerinin, keten kuşlarının, tarla
kiraz kuşlarının, gümüş martıların ve gök ardıç kuşlarının da
(Malta’nın milli kuşudur, 25 sentlik madeni paranın üzerindeki resim
bu kuşa aittir.), bulunduğu on iki tür yerel kuş vardır. Ama 150 den
fazla kuş türünün kışın ülkeyi ziyaret eden göçmen kuşlar olduğu
bilinmektedir.
Malta ve Gozo çevresindeki temiz ve berrak denizler, çok sayıda
çeşitli deniz hayvanının yetişmesini sağlar ve Avrupa’nın dört bir
yanından gelen dalgıçlara ev sahipliği yapar.
Jeoloji
Jeolojik olarak Malta Adaları’nı, Akdeniz’in dibinden su yüzeyini
geçene kadar kıvrılarak yukarıya çıkan denizdibi yığınları
oluşturur. Bu kıvrılma hareketi, tektonik Afrika kıtasının güneye ve
Avrupa kıtasının kuzeye kaymasıyla, aralarında meydana gelen
sıkışmanın sonucudur. Bu sıkışma devam etmektedir ve aynı zamanda
Etna ve Vesuvius yanardağlarıyla, İtalya’nın güneyinde ve Malta’da
sıklıkla görülen depremlere de sebep olmaktadır.
Malta’yı oluşturan kayalar, yedi ile otuz milyon yaşları arasındadır
ve tabakalar halinde üst üste yığılmışlardır. Aşağıdan yukarıya dört
ana tabaka vardır: Aşağı Mercan Kireçtaşı, Globigerina Kireçtaşı,
Mavi Kil ve Yukarı Mercan Kireçtaşı. Kireçtaşları, özellikle,
yuvarlak kabuklu fosil birikiminin çok fazla olduğu, Aşağı Mercan
Kireçtaşı ve Globigerina Kireçtaşı’nın kesiştikleri yerde, fosiller
bakımından zengindir.
Aşağı ve Yukarı Kireçtaşları dayanıklıdırlar. Güneybatı Malta ve Ta’
Cenc yüksek kıyı kayalarıyla, Gozo’nun dağlarının yassı doruklarını
saran kayalıklarıyla hava koşullarına karşı da dirençlidirler. Altın
rengi Globigerina Kireçtaşı daha yumuşaktır. Orta ve doğu Malta’nın
büyük bir bölümünün temelini oluşturur. Yapışkan Mavi Kireçtaşı
besin değeri bakımından zengindir ve Gozo’nun daha verimli olan
topraklarını oluşturur. Bunu batı ir-Rama’daki dağlarda
görebilirsiniz.
Yerel madenciler kolayca işlenebilen Globigerina Kireçtaşını franka
diye adlandırırlar; daha sert olan mercan kireçtaşına ise zonqor
denir. Her ikisi de adaların güçlendirilmesinde yaygın olarak
kullanılmıştır.
Din ve Dil
Roma Katolik Hıristiyanlığı devletin resmi dinidir ve devlet
okullarında öğretilmesi zorunludur. Ancak Malta anayasası ibadet
özgürlüğü yani laiklik maddesini de içerir. Nüfusun %98’i Roma
Katolik Kilisesi’nin üyesidir.
Malta ve Gozo iki ayrı piskoposluk bölgesidir: Malta piskoposu
Villetta’daki St John Katedrali’nde, Gozo piskoposu ise
Victoria’daki Assumption Katedrali’nde yer alır.
Dil
Malta’nın anadiline ‘Malti’ adı verilir. Bazı dilbilimciler, bu
dilin kökeninin M.Ö 1000 yılında Malta’ya yerleşmiş olan
Fenikelilere uzandığı görüşündedir. Ancak bir çok dilbilimci, bu
dilin, batı Kuzey Afrika’nın sahip olduğu Arap lehçesiyle bağlantılı
olduğunu öne sürmektedir. Dil, Arapça bir yapıya ve gramere
sahiptir, ancak, Sicilya dilinden, İtalyanca, Fransızca ve
İngilizce’den gelen kelimelerle de karışmıştır. Malti, Latin
alfabesiyle yazılan tek Sami dilidir.
Malti, hukuksal alanlarda, mahkemelerde, kullanılan dildir, ancak
hem Malti hem de İngilizce resmi dil sayılır. İngilizce, okullarda,
çocuklara erken yaşlardan itibaren öğretilir ve hemen hemen herkes
iyi derecede İngilizce bilir. Malta’nın İtalyan TV. kanallarını
çekmesi sayesinde, bir çok insan, İtalyanca da bilir. Seyrek de
olsa, Fransızca ve Almanca da konuşanlar vardır.
Ülkede hemen herkesin İngilizce bilmesi, dünyanın bir çok ülkesinden
yabancı öğrencilerin İngilizce öğrenmek için Malta'ya gelmesine
etkili olmaktadır. Malta'daki İngilizce dil kursları ülkenin en
önemli gelir kaynaklarından biridir.
Eğitim
Eğitim beş ve 16 yaşları arasında zorunludur. Devlet okullarında ve
kilise okullarında (kilise okulları devlet tarafından
desteklenmektedir) ücretsizdir.
İlköğretim 5-12 yaş grubunu kapsar. İki sene süren ortaöğretimden
sonra, bazı öğrenciler meslek okullarına, sanat merkezlerine devam
ederler. Diğerleri ise orta son sınıfa devam edip, altıncı kademeye
veya teknik okullara geçerler.
Eğitime ayrılan bütçenin, sağlığa ayrılan bütçeden daha fazla
olmasına rağmen, Malta’da okuma yazma bilmeyenlerin nüfusa oranı
%10’dur.
1592 yılında Cizvitler tarafından kurulmuş olan Malta Üniversitesi,
İngiltere dışında kalan tüm İngiliz Uluslar Topluluğu içinde bulunan
en eski üniversitedir.
Üniversite eğitimi Malta vatandaşlarına ücretsizdir ve öğrencilere
yıllık maaş ödenir. Eğitim programları arasında tıp, hukuk, mimari,
mühendislik, eğitim, sanat ve bilim, teoloji ve diplomatik
çalışmalar mevcuttur. 1997’de kayıtlı 7500 öğrenci vardı. Diğer
eğitim kurumları arasında ise Hemşirelik Okulu, Sanat Okulu ve
Dramatik Sanatlar Akademisi bulunur.
Uluslararası Deniz Kanunları Enstitüsü Malta’da kurulmuştur.
Kültür ve Sanat
Malta, özellikle el yapımı danteller, dokuma kumaşlar ve gümüş
işleri (telkari) gibi el sanatlarıyla tanınır. Dantel yapımı,
Malta’ya, muhtemelen 16. yüzyılda Şövalyelerle gelmiştir. Dantel
işlemek özellikle Gozo adasındaki köylü kadınların geleneksel
rolüydü. Dantel yapımı, her ne kadar gelişmiş bir endüstri halini
almış olsa da, günümüzde de kadınların kapı eşiklerinde oturup
dantel masa örtüleri ördüklerini görmek mümkündür.
Adaya, gümüş işler (telkari) üretme sanatı, muhtemelen 17. yüzyılda,
o zamanlar büyük ölçüde İspanya’nın etkisi altında olan,
Sicilyalılar yoluyla gelmiştir. Maltalı gümüşçüler hala geleneksel
metotlar kullanarak çok güzel gümüş işler üretirler. Turistlerin
taleplerini karşılayabilmek için çok fazla gümüş eşya
üretilmektedir.
Diğer el sanatları arasında, dokuma, örgü ve cam eşya üretimi
vardır. Özellikle cam eşya üretimi, tüm dünyaya züccaciye ihraç eden
küçük ve faydalı bir endüstridir.
MİMARİ
Malta’nın mimari mirası iki etki altında kalmıştır: St John
Şövalyeleri ve Roma Katolik Kilisesi.Bu ikisi birlikte, 16. ve 18.
yüzyıllar arasında Avrupa’ya yayılan, barok tarzı mimarinin,
çeşitli, ayrıcalıklı örneklerini yarattılar.
16. yüzyılın Malta’lı en büyük mimarı Geralmo Cassar (1520-86)’ dır.
Geralmo Cassar, St John Şövalyelerinin Rodos’tan Malta’ya
gelmelerinden 10 yıl önce, Birgu adlı bir balıkçı köyünde doğmuştur.
Valletta’nın istihkam duvarlarını tasarlamış olan askeri mühendis
Francesco Laparelli’nin asistanı olarak çalışmıştır. Roma’da mimari
üzerine eğitim görmüştür. Aralarında, Grand Master’s Palace, St John
katedralinin ön cephesi ve Şövalye hanlarının da bulunduğu,
Malta’nın en iyi yapılarından birçoğunun tasarımı ona aittir.
Oldukça üretken bir mimar olan Tommaso Dingli (1591-1666), Malta’da
bir çok kilise inşa etmiştir. En önemli eseri, henüz 22 yaşındayken
tasarlamış olduğu Attard’daki Santa Maria Kilisesi’dir. Lorenzo Gafa
(1630-1704), içlerinde Mdina ve Gozo katedrallerinin de bulunduğu,
ada’nın Malta barok tarzında sahip olduğu tasarımların en iyi
örneklerini yaratmıştır.
Malta barok tarzında çalışmış olan diğer önemli mimarlar, Giovanni
Barbara (Plazzo de Vilhena, Mdina, 1730), Giuseppe Bonnici (Eski
Gümrük Binası, Valetta, 1747) ve Domenico Cachia’dır (Castile et
Leon Hanı, Valetta,1744).
RESİM
Mimaride olduğu gibi sanatta da komşu İtalya’nın etkileri görülür.
Birçok İtalyan sanatçı (en ünlü olarak Caravaggio) Malta’ya davet
edilmiştir ve bir çok Malta’lı sanatçı da eğitim görmek üzere
İtalya’ya gitmiştir.
17. yüzyılın en büyük ressamı, Mdina’daki kiliseler ve katedraller
için resimler yapan ve St John Katedrali’nin kubbe fresklerini
boyayan Mattia Preti’dir (1613-99). Clabria, Italya’da doğmuş
olmasına rağmen, 30 yıl boyunca Malta’da yaşamış ve çalışmıştır. En
iyi eserlerinden bazıları Valletta’daki Güzel Sanatlar Müzesinde
görülebilir.
Giuseppe Cali (1846-1930) portre sanatçısıydı. Aynı zamanda dini bir
sanatçıdır, kiliseler için bir çok resim çizmiştir ve Mosta
Dome’daki freskler ona aittir.
Günümüzdeki Malta’lı sanatçıların sergileri, düzenli olarak
Valletta’daki Güzel Sanatlar Müzesinde açılmaktadır. Dikkate değer
isimler arasında, Anthony Calleja (1995-?) ile Pawlu Grech (1938-?)
bulunur.
HEYKEL
20. yüzyılda yaşamış olan, Antonio Sciortino (1817-1947), Malta’nın
önde gelen heykeltıraşlarından biridir. Valletta’daki Ulusal Güzel
sanatlar Müzesinde sergilenen Arap Atları eseri gibi, canlı ve
etkileyici kompozisyonlar yaratmıştır. Valletta ve Floriana
arasındaki Şehir Girişi otobüs terminalinin ortasında bulunan
Trition Fıskiyesi başta olmak üzere, Malta’nın halka açık alanlarını
süsleyen heykellerin bir çoğunu Vinvent Apap (1938-?) yaratmıştır.
EDEBİYAT
Pietro Caxaro’ya ait 15. yüzyılın ortalarında yazılmış olan epik
şiir Cantilena, Malta dilinde yazılmış olduğu bilinen en eski edebi
eserdir. Ancak, 19. yüzyıla kadar, Malta’da edebi dil İtalyanca
olarak kalmıştır. Bu dönemin önemli yazarları arasında, Gan Anton
Vasallo (1817-67) ve Guze Muscat Azzopardi (1853-1927) bulunur.
Anton Manwel Caruana (1838-1907) tarafından yazılıp, 1889 yılında
yayımlanmış olan Inez Farrug, Malta dilinde yazılmış olduğu bilinen
ilk edebi romandır.
Carmelo Psaila (1871-1961), en çok bilinen ve sevilen Malta’lı
yazarlar arasında yer alır. Carmelo Psaila, Dun Karm takma adıyla,
adanın II. Dünya Savaşı sırasında yaşadığı zorlukları, sarsıcı bir
tarihsel yaklaşımla anlatarak, Malta’nın milli şairi haline geldi.
Anton Buttigieg (1912-1983) diğer önemli şairdir. Lirik şiirlerinde
ve hafif bir mizah unsuru katarak yazdığı kısa hikayelerinde, adanın
manzarasının ve insanın doğayla ilişkisinin özünü ele almıştır.
Modern yazarlar arasında, hem İngilizce hem de Malta dilinde eserler
üreten, yazar ve oyun yazarı Francis Ebejer (1925-1993) göze çarpar.
Romanları, gelenekler ve modernizm arasındaki çatışmalarla
ilgilidir. Derleme hikayelerden oluşan ‘For Rozina A Husband’ adlı
kitap İngilizce okunabilir. Malta Üniversitesinde Malta Dili
Profesörü olan Oliver Friggieri (1947-?), Malta’nın en iyi bilinen
ve en üretken romancısıdır.
Toplum ve
Davranışlar
Malta, güney İtalya’ya benzer gelenekleri ve tutumlarıyla, oldukça
muhafazakar bir ülkedir. Roma Katolik Kilisesinin, etkisi azalmakta
olsa da, günlük yaşamda hala önemli bir yeri vardır. Vaftiz
törenleri, evlilikler ve cenazeler hala kiliselerde gerçekleşir
(evlenme törenleri gelinin doğduğu bölgedeki kiliselerde yapılır).
Ayrıca takvimdeki en önemli gün de her yıl kutlanan dini festa’ dır.
Boşanma ve kürtaj yasal değildir. Ancak, boşanmanın
yasallaştırılması yaygın olarak tartışılan bir konudur.
Yapılması ve Yapılmaması Gerekenler
İbadet yerlerine, kutsal sayılan yerlere ve Kiliseye şort, kısa
etek, veya kolsuz bluzlarla gitmeyin. Zaman zaman görülse de
plajlarda üstsüz güneşlenmek yasal değildir. Eğer üstsüz güneşlenmek
istiyorsanız, tepki gösterebilecek olan yerel halktan uzak, ıssız
yerleri tercih edin. Toplu taşıma araçlarında sigara içmek yasaktır.
Hayvanlara Karşı
Olan Tutum
Kuş avlamak hala çok popüler bir boş zaman geçirme aktivitesidir,
aynı zamanda da yabancı ziyaretçiler için adanın hiç de hoş olmayan
bir yönüdür. Başlıca avlar üveyik ve yaban akını kuşları olsa da,
avcılar serçeden kırlangıca kadar, neredeyse uçan her şeye hedef
alırlar. Avcı gümeleri (bir çeşit pusu) ülkenin daha sessiz
köşelerinde görülebilir ve silah sesleri de akşam yürüyüşlerine
yaygın olarak eşlik eder.
Tuzakla kuş avlamak da oldukça popülerdir. Kırsal bölgelerde
görebileceğiniz, zayıfça birbiri üzerine konmuş küçük taş kuleler ve
metal direkler serpme ağları desteklemek ve içlerinde yem olarak
kullanılan kuşların bulunduğu kafesleri tutmak içindir. Floryalar
oldukça yaygın olarak kullanılan yem hayvanlarıdırlar ve onları,
Valletta’daki marketlerde alınıp satılırken görebilirsiniz. Sonuç
olarak, Malta’da her yıl yarım milyon kuşun vurulduğu veya tuzaklara
yakalandığı hesaplanmıştır.
1980 yılında, kısa bir av sezonu belirleyen (22 Mayıs’tan 31
Ağustos’a kadar), birçok kuş türünü koruyan (özellikle göçebe
kuşları) ve avlanmayı belli bölgelerde tamamen yasaklayan kanunlar
düzenlenmiştir. Mellieha Körfezindeki Ghadira Doğal Koruma alanında,
Filfla adasında, Buskett Bahçelerinde, Ta’Qali bölgesinde ve
Gozo’nun Ta’Cenc dağlarında avcılık yasaklanmıştır. Ancak, bu
yasalar sık sık çiğnenmektedir ve yeterli ölçüde denetlenmemektedir.
Önemli Olaylar
Festiler (bayram günleri) Malta köy ve aile yaşamının çok önemli bir
parçasıdır. Geçen 200 yıl içerisinde, Maltalılar, basit köy
festivallerini, geliştirip, çarşamba gününden pazar gününe kadar
süren beş günlük gösterişli kutlamalara dönüştürdüler. Her köyün,
genellikle kendi koruyucu azizlerini kutlamak için düzenlediği bir
festası vardır. Bir çok festival yazın gerçekleşir ve festivalin
başlamasından günler önce adada gelecek kutlamanın habercisi olan
havai fişeklerin sesi yankılanır.
Önemli havai fişek gösterileri, genellikle cumartesi geceleri, bir
veya daha fazla yerel bandonun eşliğinde gerçekleşir. Pazar günü,
Pontificial High Mass (Papanın resmi giysiler içinde yönettiği,
ekmek ve şarabın takdisi ayini) sabah 9:15 ile 19:00 arasında
kutlanır. Daha sonra koruyucu azizin heykeli, bandolar, havai
fişekler, kestane fişekleri ve kilise çanları eşliğinde geçit
töreniyle dolaştırılır. Daha sonra insanlar, festival alanının
etrafında dolaşan gezici yemek kulübeleri tarafından satılan
yemeklerin veya qubbajt (helva) gibi şekerlerin tadın bakmak, içki
içmek ve sohbet etmek için barlara dağılırlar.
Eğer ziyaretiniz sırasında bir festi düzenlenmişse siz de katılın.
Malta Tourist Authority de özel günleri belirten yıllık bir takvim
yayınlamaktadır.
Şubat/Mart Malta Maratonu: Geniş uluslar arası açık arazide
Mdina’dan Sliema’ya yol yarışı. Karnaval : Lent’ten (Paskalya’dan
önceki 40 günlük perhiz dönemi) önce gelen süslü elbiseler ve
grotesk maskelerle geleneksel geçit törenlerinin yapıldığı bir hafta
süren renkli bir kutlamadır. Bu kutlama bütün adada yapılır ancak
esas geçit töreninin yeri Valletta’dır.
Nisan Malta Uluslar arası Bisiklet Yarışı
Haziran L-Immarja: Tarım gösterilerinin, geleneksel at yarışlarının
da yer aldığı hasat bayramı. Festivallerin merkezi Rabat’dır. Orta
Malta bölümündeki L-Immarja Festivali’ne bakınız.
Temmuz Uluslararası Ticaret Fuarı: Naxxar’daki Exhibition Grounds’da
yer alır.
Malta Caz
Festivali:
Popülaritesi gittikçe artan bir festivaldir. Valletta’nın kale
duvarlarının yanında açık hava performanslarının da sergilendiği bu
festival haziranın üçüncü hafta sonunda gerçekleşir.
Farsons Yemek & Bira Festivali: Caz festivalinden hemen sonraki
hafta sonunda gerçekleşir.
Eylül Malta
Uluslararası Havacılık Gösterisi:
Uçak ve hava sporlarının sergilendiği gösteri.
Ekonomi
Malta’da yaşam standartları yüksektir. Enflasyon (%2 - %3civarında)
ve işsizlik (%5 civarında) oranı düşüktür. Malta’nın ekonomik
stratejisi, turizm endüstrisinin, imalatın ve mali hizmetlerin
geliştirilmesi üzerine kuruludur.
Özellikle turizm, hızla büyümektedir. Adalar, 1960 senesinde, yıllık
20.000 turiste ev sahipliği yapmışken, bugün, büyük bir çoğunluğu
Britanya, Almanya ve İtalya’dan gelen, 1.2 milyon turisti
ağırlamaktadır. Turizm, Malta’nın milli gelirinin %40’ını oluşturur
ve 30.000 civarında insanın bu alanda çalışmasını sağlar. Şu anki
strateji, Malta’nın turizm endüstrisini, eski moda ucuz ve eğlenceli
tatil paketi imajından arındırıp, konferans gezileri, kültür ve
eğitim turları, gemiyle yolculuk gibi geniş pazarlar geliştirerek,
üst seviyeye taşımaktır. Bu strateji, Paceville yakınlarındaki yeni
yapılmış olan Portomaso binası ve liman tesisi ile, Vittoriosa’ daki
eski Cottonera rıhtımını ‘süper yatlar’ için bir limana dönüştürme
planıyla hayata geçmiştir.
Özellikle, elektronik, giyim, ayakkabı ve dokuma kumaş gibi yüksek
kalite malların imalatı Malta ekonomisinin diğer bir önemli
sektörünü oluşturur. Devlete ait olan Malta Gemi Onarım Havuzları ve
Malta Gemi Yapım Tersanelerinde 6000 civarında işçi çalışmaktadır.
1991’de Marsaxlokk Körfezinde açılan Malta Serbest Yük Gemisi
Terminali, Malta’yı Akdeniz için önemli bir aktarma ve dağıtım
merkezi haline getirmiştir. Aynı zamanda, devlet, Malta’yı
uluslararası finans merkezi olarak geliştirmek amacıyla ortaya yeni
ölçü birimleri çıkarmaktadır. Bütün bu pozitif hareketlere karşın,
hala uğraşılması gereken büyük bir bütçe açığı vardır.
Malta, ucuz kayıt ücretleri ve esnek denetim prosedürlerinden
faydalanan 3000’den fazla gemisiyle, gemicilikte en çok uluslu
ülkelerden biridir. Buna rağmen, Malta’ya kayıtlı gemiler, içlerinde
Aralık 1999’da Fransa açıklarında batarak 10.000 ton petrolün denize
akmasına sebep olan Erika adlı tankerin de bulunduğu, altı ciddi
deniz kazasıyla, 1998-99 yılları için dünyanın en kötü güvenlik
kayıtlarına sahiptir.
