<<
GERİ DÖN
Moğolistan
Asya kıtasının doğusundaki ülkelerden. Kuzeyinde Sibirya (Rusya
Federasyonunun, Ural Dağlarından Pasifik Okyanusuna kadar uzanan
topraklarına verilen isim. Sibirya, Kazakistan Cumhûriyeti ve Orta
Asya’yı meydana getiren diğer cumhûriyetleri de ihtivâ eder.
Yaklaşık olarak 13 milyon km2 lik bir yüzölçüme sâhiptir. Sibirya
bölgesinde 30 milyon insan yaşar. Kuzeyinde, Kuzey Buz Denizi,
doğusunda Pasifik Okyanusu, güneyinde Kazakistan, Moğolistan ve
Mançurya ve batısında Ural Dağları bulunur.
batısında Rusya Federasyonu dünyanın en büyük ülkelerinden biri.
Kuzeyinde Kuzey Kutup Denizi; doğusunda Pasifik Okyanus; batısında
Estonya, Litvanya, Beyaz Rusya, Letonya, Ukrayna, Moldavya, Baltık
Denizi; güneyinde Kazakistan, Moğolistan, Çin, Gürcistan, Azerbeycan,
Hazar Denizi, Kuzey Kore, Karadeniz yer alır.
Doğu Türkistan (Doğu Türkistan 1949 yılında Çin tarafında ışgal
edilip ve şu anda Xing Jian diye bilinen bir tarihi
Uygur-devletidir. Doğu Türkistan’ın Kuzeyinde Altay dağları,
güneyinde Karakum çölü ile Altundağı (Kuenlun) ve Pamir dağları
yükselir. Türklerin yaşadığı ülke manasına gelen Türkistan’ın doğu
bölgesini teşkil eden Doğu Türkistan’ın yüzölçümü 1.828.418 Km2
olup, bunu 1/3 çöller, 90.000 Km2 sini ormanlıklar geri kalanını
tarıma elverişli topraklar ve dağlık bölgeler teşkil eder.
, güneyinde Kıta Çini, doğusunda Mançurya (Çin Halk Cumhuriyeti,
yüzölçümü itibariyle dünyanın üçüncü, nüfus itibariyle en büyük
ülke. Güney Doğu Asya'da yer alır. Yüzölçüm 'dir. Başkenti Pekin
olan ülkenin resmi dili Çince, para birimi Yuan'dır. Doğusunda Güney
Kore, kuzeydoğusunda ve kuzeybatısında Rusya, kuzeyde Moğolistan,
güneybatıda Afganistan ve Pakistan, güneyde Hindistan, Nepal, Butan,
Birmanya Laos ve Kuzey Vietnam, doğusunda ise Büyük Okyanus ile
çevrilidir.
vardır. Moğolistan, Rusya Cumhuriyeti ve Çin Halk Cumhuriyeti ile
çevrili olduğu gibi, siyasi bakımdan da bu iki devletin
hakimiyetindedir. Dış Moğolistan’da Rusya’ya bağlı, Moğolistan Halk
Cumhuriyeti; İç Moğolistan’da Çin’e bağlı, İç Moğolistan Muhtar
idaresi olup, siyasi istiklale sahip değildirler.
Moğolistan’da yaşayan Proto-Moğolları ve Tunguzları; Çin Halk
Cumhuriyeti, yüzölçümü itibariyle dünyanın üçüncü, nüfus itibariyle
en büyük ülke. Güney Doğu Asya'da yer alır. Yüzölçüm 'dir. Başkenti
Pekin olan ülkenin resmi dili Çince, para birimi Yuan'dır. Doğusunda
Güney Kore, kuzeydoğusunda ve kuzeybatısında Rusya, kuzeyde
Moğolistan, güneybatıda Afganistan ve Pakistan, güneyde Hindistan,
Nepal, Butan, Birmanya Laos ve Kuzey Vietnam, doğusunda ise Büyük
Okyanus ile çevrilidir.
Türklerin kurduğu büyük Hun İmparatorluğu birleştirdi. Miladdan önce
3. yüzyıldan itibaren bölge Türklerin hakimiyetine geçti. On üçüncü
yüzyılın başına kadar; Büyük Hun İmparatorluğu, Türk kelimesinin
aslı "türümek" fiilinden gelmektedir. Bu fiilden türetilmiş, kişi ve
insan anlamında "türük" ve nihayet hece düşmesiyle "Türk" kelimesi
ortaya çıkmıştır. Nitekim Anadolu'da bir kısım göçebeler de
yürümekten "yürük" adını almışlardır. Türk kelimesi, ayrıca, çeşitli
kaynaklarda; "töre sahibi, olgun kimse, güçlü, terk edilmiş, usta
demirci ve deniz kıyısında oturan adam" manalarında
kullanılmaktadır.
Göktürk, Uygur, Karakutay devletleri hakim oldu. Göktürk, 552-745
yılları arasında orta asya'da hüküm süren türk devleti
Cengiz Hanın birleştirip teşkilatlandırdığı kabilelerle, 1205’te
Moğolistan’da ilk Moğol Devleti kuruldu (Bkz. Moğollar). Cengiz Han,
1227’de ölünce Cengiz Han (doğum. 1155/1162/1167 - 18 Ağustos,
1227), Moğol İmparatorluğu'nun büyük Han'ı, Ayrıca dünyanın en
başarılı politik ve askeri liderlerinden biri olarak bilinir.Image:cengiz-han.jpg|yok|right|225px|CEngiz
Han Küçük, savaşçı bir kabileden, dünyanın en büyük kara
imparatorluğuna uzanan yolda Cengiz Han Asyanın en etkili ve en
korkulan adamı oldu.
Asıl adı Temuçin’dir. Temuçin, 13 yaşlarında iken, babasını
kaybetti. Henüz küçüMoğol İmparatorluğu oğulları arasında bölüşüldü.
Moğolistan’a Ögedey ve Toluy’un neslinden hanlar, 1634yılına kadar
hakim oldu. 1634’te Mançu Hanedanının hakimiyetine geçti. On yedinci
yüzyılda Çarlık Rusyası, bölgeyi kontrolüne almak için teşebbüslere
başladı. On sekizinci yüzyılda Moğolistan’da Rus ve Çin yanlılarının
mücadelesi başladı. Moğol prenseslerinin Çinliler gibi yaşaması
Moğolistan’da milliyetçilik akımının başlamasına sebep oldu. Katolik
misyonerlerinin faaliyetleriyle Moğolistan’da Hıristiyanlaşma
başladı. Misyonerler Uzak Doğu’da dayanak noktası elde etmek
ümidiyle Moğolistan’ın istiklalini müdafaa ettiler. İstiklal fikri
yayıldı. Yirminci yüzyılda. 1912’de Çin’de Mançu hanedanının
yıkılmasıyla Moğol prensleri Rusların da yardımıyla Moğolistan’ın
istiklalini ilan ettiler. Çinlilerle mücadeleye girişen
Moğolistanlılar, 1915’te Çin’e de istiklallerini tanıttılar.
Çin-Japon Harbinde Moğolistan’da yeraltı faaliyetiyle komünist
hareket başlatıldı. Japonya’nın Kuzey Çin’e girmesiyle 1935-1937’de
Moğolistan da işgale uğrayarak, mahalli muhtar bölgeler kuruldu.
1945’te İkinci Dünya Harbinin bitmesiyle ülkedeki istiklal yanlısı
teşkilatlar faaliyetlerini komünizm paralelinde devam ettirdiler.
Komünizme karşı mücadele eden teşkilatların zayıflatılmasıyla İç
Moğolistan, Çin’in hakimiyetinde muhtar hale getirildi. İkinci Dünya
Harbinden sonra dış Moğolistan’da, ABD ve İngiltere’nin
tavsiyesiyle, Moğolistan Halk Cumhuriyeti kuruldu. 20 Ekim 1945’te
referandumla istiklalini ilan eden Moğolistan, önce Milliyetçi Çin
tarafından tanındı. 1946’da Moğolistan Halk Cumhuriyeti ile Sovyet
Sosyalist Cumhuriyetler Birliği aralarında ittifak imzalandı.
1961’de Birleşmiş Milletler Teşkilatına kabul edildi. Sovyetler
Birliğindeki ve Doğu Avrupa’daki komünist yönetimlerinin çöküşü
komünizmle idare edilen Moğolistan’ı da etkiledi. 1990’da çok
partili sisteme geçilerek; ekonomik, sosyal ve siyasal reformlar
yapıldı. Temmuz 1990 ilk çok partili seçimler yapıldı. Moğolistan’da
bulunan Rus birlikleri yapılan anlaşma sonucu geri çekildi.
Fiziki Yapı
Moğolistan Halk Cumhuriyetinin arazisinin büyük bölümü yayla
görünümündedir. Yalnız ülkenin güneydoğusunda Gobi Çölü yer alır.
Devletin doğudan batıya uzunluğu 2367 km, kuzeyden güneye ise 1258
kilometredir. Ortalama yüksekliği 1580 m olan bu dağlık ülkenin
kuzey batısı güneydoğuya nazaran daha yüksektir.
Ülkenin içinde ve sınırlarında birçok dağ silsilesi yer alır. Rusya
ile kuzeybatı sınırı boyunca Tanno-Ola Sıradağları yükselir.
Kuzeydoğuda Kentei Dağları vardır. Ülkenin batı iç kısmında Hangay
Dağları yer alır. Moğolistan ve Gobi Altayları batıdan güneydoğuya
doğru Çin sınırı yakınlarına kadar uzanır. Altayların en yüksek
zirvesi olan 4653 m yüksekliğindeki Tabun Boğdo, kuzeybatıda ilk
silsile üzerinde bulunur.
Kuzeydeki nehir vadileri, bilhassa Selenga ve Orhon verimlidir.
Kerulen Vadisi, Doğu Moğolistan’a doğru geniş bir anayol meydana
getirir. Çok sayıda tuz gölleri ve denize çıkışı olmayan
nehirleriyle ülke topraklarının üçte ikisi, İç Asya’da suyunu dışarı
akıtmayan havzada yer alır. Sadece Kerulen ve Onon nehirleri Pasifik
Okyanusuna dökülür. Ülkenin belli başlı gölleri: Ubas Nor, Hara Usu,
Airik Nor, Kirgis Nor ve Hubsugul’dur.
İklim
Moğolistan’ın büyük bölümünde, az yağış ve büyük sıcaklık
değişikliklerine sahip, sert bir kara iklimi hüküm sürer. Ekseriya
yaz yağmurları şeklinde olan yağış, ülkenin değişik kısımlarında
yılda 100 ila 300 mm arasında değişir. Aşırı soğukla gelen hafif
kar, ülkenin kuzey kısmında devamlı donmuş olarak kalan, önemli bir
kuşağı meydana getirir. Sıcaklık farkı oldukça büyüktür. Ulan
Bator’da ocak ayındaki sıcaklık ortalaması -28°C, temmuz ayındaki
ise 18°C’dir. En yüksek ve en düşük sıcaklıklar daha da büyüktür.
Kışın ırmaklar ve göller donar. Kuvvetli toz ve kum fırtınaları
görülür.
Tabii Kaynakları
Gobi hariç, Moğolistan’ın büyük bölümü hayvancılığa imkan veren
çimenlik ve çayır halindedir. Dağlar, kuzey batıdaki hariç,
genellikle çıplaktır (ağaçsızdır). Ülkenin çoğu bölgelerinde vahşi
hayvanlar bulunur. Bunlardan bol miktarda bulunan büyük memeli
hayvanlar arasında koyun, geyik, ren geyiği (bilhassa Hubsugul Gölü
çevresinde) bazı vahşi deve ve atlar sayılabilir. Her yerde bulunan
dağ sıçanı (marmota) sistemli olarak kürkü için avlanır. Moğol
Paleontolojistlerinin yaptığı keşifler, ülkede bol miktarda dinazor
fosilleri bulunduğunu göstermektedir. Maden kömürü, tungsten, bakır,
molibden, altın, kalay ülkenin yeraltı zenginliklerini teşkil eder.
Moğolistan bakır bakımından Asya’da birinci, dünyada ilk on sırada
yer alır.
Nüfus ve Sosyal
Hayat
2.182.000’lik Moğolistan nüfusunun % 76’sını Halha Moğolları, %
8’ini diğer Moğollar, % 5’ini Kazak Türkleri, kalanını diğer
Türkler, Ruslar ve Çinliler meydana getirir.Moğollar sarı ırkın
klasik tiplerindendir. Bacakları kısa olup, boyları nadiren 168
cm’yi aşar. Bunların belirgin özellikleri, yuvarlak baş (brekasefalik),
kalın koyu saç, seyrek sakal, düz burun, çekik gözlerdir.
En kalabalık Moğol azınlık grupları, batı eyaletlerinde yaşayan
Oryatlar ve Ulan Bator’un kuzeyinden itibaren Sovyet sınırına kadar,
esas olarak Selenga Vadisinde oturan Buryatlardır. Güneydoğuda
Dariganga Moğolları, kuzeybatıda Hubsugul Gölü yakınında Darhat
Moğolları vardır.
Müslüman Kazak Türkleri, Moğol olmayan en kalabalık azınlık grubu
olup ülkenin batı kesiminde muhtar bir araziye sahiptirler. Sınırlı
sayıdaki Ruslar, Ulan Bator ve diğer yerleşim merkezlerinde bulunur.
10.000 civarındaki Çinli nüfus, ülkenin inşaat sektöründe önemli rol
oynar.
Hızla şehirleşmekte olan Moğolistan’ın nüfusunun günümüzde % 51,2’si
şehirlerde yaşar. Geri kalanın çoğunluğu, sürüleri için otlak
arayarak mevsimden mevsime göç eden göçebeler halindedirler.
Göçebelerin yurt adı verilen çadırları bulunur.
Moğollar arasında en yaygın spor güreştir. Okçuluk ve at
yarışlarının da yaygın olduğu ülkede, çocuklara küçük yaşta ata
binmesini öğretirler.
Moğolların çoğunluğu Lama Budistdir. Türklerin çoğunluğu ise
Müslümandır.
Moğolca çeşitli lehçelere ayrılır. En önemlisi Halhaların konuştuğu
ve diğer bütün Moğollar tarafından anlaşılan lehçedir. Bu lehçe
resmi lisan olarak kullanılır ve Rus alfabesiyle yazılır. Okullarda
Rusça öğretilir ve iki ülke arasında yüksek hükumet çevrelerinde
haberleşme vasıtası olarak kullanılır. Okuma-yazma oranı % 95’tir.
Siyasi Hayat
Ülke yönetiminde komünizm hakim ise de Sovyetler Birliğinde başlayan
Glasnost hareketi bu ülkeye de yansıdı. Tek partili düzene son
verilmesi için Aralık 1988’de başlayan mitingler Ocak 1990’a kadar
sürdü. Birçok siyasi parti kuruldu. Şimdiye kadar iktidarda olan
Moğolistan Devrimci Halk Partisi, kendi bünyesinde büyük
değişiklikler yaptı. Anayasa değiştirilerek başkanlık sistemi kabul
edildi ve bir bölümü nispi temsille seçilen 50 üyeli sürekli yasama
organı niteliğindeki Küçük Hural kuruldu. Büyük Hural ise 430
sandalyeden meydana geliyordu. Temmuz 1990’da yapılan seçimleri iç
bünyesinde büyük değişiklik yapan MDHP, büyük çoğunlukla kazandı.
Devlet Başkanı Büyük Hural üyeleri tarafından seçilir.
Moğolistan 18 eyalete ve iki muhtar belediyeye ayrılır. Seçimler üç
senede bir yapılır. Seçmen yaşı 18’dir. Adli işler, üyeleri dört
yıllık süreyle Büyük Halk Meclisince seçilen, Anayasa Mahkemesince
yürütülür.Bütün erkek vatandaşlar, günümüzde 90.000 kişilik kuvvete
ulaşan İhtilalci Halk Ordusunda askerlik yapmaya mecburdur.
Ekonomi
Eski Sovyetler Birliğine bağlı bir ekonomik yapı gösteren
Moğolistan’da 1990’dan sonra ekonomik yapıda büyük değişiklik
yapılan Moğolistan’da devlet işletmeleri aşamalı olarak
özelleştirilmeye başlandı ve serbest pazar ekonomisine geçildi.
Moğolistan ekonomisi esas itibariyle hayvancılığa dayanır. Sayısız
kampanya ve teşviklere rağmen, çiftlik hayvanlarının toplam sayısı
40 yıldır artırılamamıştır. 1931’de başarısız olarak
kolektivizasyona girişilmiş ancak, 1950’de tamamlanmıştır. Bununla
beraber çiftlik hayvanlarının % 20’si hala özel teşebbüsün
elindedir. Buğdayın çoğu kolkhoz adı verilen devlet çiftliklerinde
yetiştirilmekte, fakat hayvan yemi, şimdi solhoz adı verilen
kollektif çiftliklerde üretilmektedir.
Moğolistan’da hafif sanayi, ülkenin her tarafında mevcuttur.
Sanayisi esas itibariyle gıda, tekstil, kimya ve çimentoya dayanır.
Yeni kurulan Darhan şehri, un fabrikası, depolama ve önemli ölçüde
hafif sanayiye sahiptir. Ulan Bator’da, et paketleme ve hafif imalat
sanayi mevcuttur. Erdenet şehrinde Asya’da birinci, dünyada ilk on
sırada yer alan bakır madenleri işletilmektedir. Maden kömürü ülke
ihtiyaçlarını karşılamada kullanılmaktadır.
Et ürünleri ve yün, esas itibariyle Rusya’ya giden önemli ihraç
ürünleridir. Erdenet şehrindeki bütün bakır ve molibden üretimi
Moğol-Rus ticaretini dengelemeyi amaçlamıştır. Moğolistan Rusya’ya
ayrıca kalsiyum flörür satmaktadır. İthalatın büyük çoğunluğu (% 91)
Rusya’dan yapılmaktadır. İhraç ürünlerinin % 75’i de Rusya’ya
gitmektedir.
1956’da açılan ve Moğolistan ötesine giden demiryolu, ülkenin modern
nakliyat anayoludur. Ulan Bator’u Sibirya ötesine giden anahatta
bağlayan kuzey kısmı, yükün büyük kısmını taşır. Doğu Moğolistan’da
1930’larda askeri maksatlarla inşa edilmiş kısa demiryolları vardır.
Az miktarda karayolları mevcuttur. Fakat Moğolistan arazisi ulaşıma
imkan vermemektedir.Rusya Cumhuriyeti Havayolları Moskova ile Ulan
Bator arasında direk uçuşlar yapmaktadır. Ülkenin iç havayolları
başşehirle bütün eyaletler arasında bağlantı sağlar. Selenga Nehri
ile Hubsugul Gölünde gemi ve mavnalar işlemektedir.
