<<
GERİ DÖN
Peru
Peru Güney Amerika’nın batı kıyısında 0°3’-18°24’ güney enlemleri ve
69°55’-81°21’ batı boylamları arasında yer alan ve kuzeybatısında
Ekvador, kuzeydoğusunda Kolombiya, doğusunda Brezilya ve Bolivya,
güneyinde Şili ve batısında Pasifik Okyanusu ile çevrili bağımsız
bir Latin Amerika ülkesi.İspanya dönemi öncesi Peru tarihi hakkında,
elde yazılı ve kayıtlı dokümanlar yetersiz olduğu için, bilgiler
oldukça zayıftır. Yapılan tarihi çalışmalardan çıkarılan sonuçlara
göre, Peru topraklarında ilk yaşayanlar Panama Boğazını geçen ve
Pasifik Okyanusunu aşan göçebe avcıları ve balıkçılık yapan
insanlardır. Peru’da M.Ö. 1200 yıllarından, M.S. 1532 yılına kadar
çeşitli medeniyetler gelip geçmiştir. Chavin (Şöven), Klasik, Chimu
ve İnka diye bilinen bu dönemlerin sonuncusu olan İnka medeniyeti
kıtada ve ülkede en tesirli olanıdır.
İspanyollar ilk olarak 1531 yılında Francisco Pizarro vasıtasıyla
ülkeye geldiler. Bundan sonra Lima, Peru’ya İspanya adına gelen
genel valilerin merkezi oldu. Güney Amerika’da iyice yerleşen ve
kuvvet bulan İspanyol idaresi, Peru’nun bağımsızlığının gecikmesine
sebep oldu. 1821 yılında Arjantinli Jose de San Martin, Peru
topraklarını topladığı kuvvetlerle ele geçirdi. Arkasından Simon
Bolivar ve Antonio J. de Sucre komutasındaki kuvvetler İspanyolları
bozguna uğrattılar. 1826 yılında Callao bölgesinin de ele
geçirilmesi sonunda Peru bağımsızlığını ilan etti. Böylece Amerika
kıtasındaki İspanya İmparatorluğu çöktü.
1846 yılına kadar ülke içinde siyasi ve politik mücadeleler
başgöstermiştir. Evvela 1822’de kongre bir cumhûriyet anayasasını
kabul etti ve 1823’te Jose de la Riva Agüero ülkenin ilk başkanı
oldu. 1879-84 yılları arasında Şili, Peru ve Bolivya’ya saldırdı ve
Tarapaca, Tacna veArica’yı ele geçirdi. Yıllarca süren mücadeleler
sonunda 1929 yılında yapılan bir antlaşmayla anlaşmazlık kesin
olarak son buldu. Antlaşmaya göre, Arica bölgesi dışındaki bütün
bölgeler, Peru’ya geri verildi. 1968 yılında yapılan bir askeri
darbe ile, başkan Femando Belaunde Terry görevinden uzaklaştırıldı.
1974 yılına kadar devam eden askeri hükümet zamanında petrol,
bankacılık, madencilik ve balıkçılık millileştirildi.
12 yıllık bir aradan sonra Peru, 1980 yılında demokratik hayata
döndü. Başkanlığa yeniden F. B. Terry getirildi. Yeni hükümet
sosyalist sistemi terk ederek liberal sistemi ülkeye getirdi. Ülke
ekonomisi girdiği çıkmazdan kurtularak normale döndü. 1981 yılında
Ekvador sınırında bazı çatışmalar olduysa da çabuk kapandı. Bundan
sonra Mao’cu solcu teröristler ülkede olaylar çıkarmaya başladılar.
1982 ve 1983 yılında hızlanan bu tedhiş eylemleri daha çok ABD
aleyhine yapılmaktaydı. 1985’te iktidara gelen Alan Garcia Perez
tethiş eylemlerini bastırmaya çalıştı. 1990’da seçimleri kazanan
Alberto Tujimori de zamanında solcuların tethiş eylemleri hızla
arttı. Bunun üzerine Başkan Alberto Fujimori 5 Nisan 1992’de bir
sivil darbe yaparak kongreyi dağıttı ve bir olağanüstü hal ve
yeniden inşaa hükümeti kurdu. 13 Kasım 1992’de Başkan Alberto’ya
başarısız bir suikast girişiminde bulunuldu. Yeni kurulan Demokratik
Kurucu Kongre için seçimler 22 Kasım 1992’de yapıldı ve Başkan
Alberto’yu destekleyen partiler salt çoğunluğu elde ettiler. Bu
arada Aydınlık Yol Gerilla teşkilatının lideri olan Guzman
yakalandı. Guzman 1980’de başlayan gerilla savaşında 22.500 kişinin
ölümünden sorumlu tutularak ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.
Buna rağmen ülkede karışıklık devam etmektedir.
Fiziki Yapı
Peru’nun yüzölçümü yaklaşık olarak 1.285.216 km2dir. Bu kadar geniş
topraklarıyla Güney Amerika kıtasının üçüncü büyük ülkesidir.
Kuzeyinde Ekvador, kuzeydoğusunda Kolombiya, doğusunda Brezilya,
Bolivya ve Şili ile komşudur. Batısı Pasifik Okyanusu ile
örtülmüştür. Kuzeybatıdan güneydoğuya doğru uzanan Andes Dağları
ülkeyi üç esas bölgeye ayırır: Kıyı bölgesi, Sierra bölgesi ve
Martana bölgesi.
Yaklaşık 2240 km uzunluğunda ve 16 ila 64 km arasında değişen bir
genişlikte olan Kıyı bölgesi, Peru topraklarının % 11’ini kaplar.
Bölgenin yüksekliği deniz seviyesinden 1525 m’ye kadar
değişebilmektedir. Ülkenin en dağlık bölgesi olan Sierra, yaklaşık
olarak 340 km genişliğinde ve ortalama 3500 m yüksekliğindedir.
Bölgede yer alan Huascaran Dağı 6768 m’dir ve ülkenin en yüksek
noktasıdır. Sierra bölgesindeki yüksekliği 5000 m’nin üstünde olan
dağların zirveleri devamlı karlarla kaplıdır. Sierra bölgesi ülkenin
% 33’ünü teşkil eder. Bölgede volkanik hadiseler de görülür.
Bunlardan El Misti bilinen bir volkaniktir. Ülkede en geniş bölgesi
olan Mantana, yüzölçümün % 56’sına yakın bir bölümünü içine alır.
Bölge Andeslerin güney eğimlerinin yer aldığı ve Yukarı Amozon
havzasının sık ağaçlı ormanlarla kaplı yaylasının bulunduğu
bölgedir.Ülkenin başlıca büyük nehirleri Sierra bölgesinden doğar ve
Amozon bölgesinde yoğunlaşırlar. Ülkenin önemli nehirleri; Maranon,
Huallaga, Apurimac, Urubamba, Ucayali, Napo, Yavari, Putumayo, Madre
de Dios ve Amozon olup, bunlardan en uzunu olan Amozon Nehri
yaklaşık 3700 km’dir.Ayrıca küçük nehirler de vardır. Bu nehirlerin
hemen hepsi Titicaca Gölüne dökülür. Bu göl Bolivya sınırında yer
alır. Andes bölgesinin en geniş gölü olup, 160 km civarında bir
uzunluğa sahiptir. Titicaca Gölü deniz seviyesinden 3810 m yüksekte
olup, dünyanın en yüksek büyük gölüdür.
İklim
Kıyı bölgesi mutedil bir iklime sahiptir. Fakat Peru Soğuksu
Akıntısı, bölgenin sıcaklığını oldukça düşürür. Lima bölgesi en
kurak olan bölge olup, yıllık yağış ortalaması 41 mm civarındadır.
Bölge her ne kadar az yağış alıyorsa da, nem oranı bakımından yüksek
nemliliğe sahiptir. Bu nem miktarı Lima’da % 87’dir.
Sierra bölgesi umûmiyetle kuru bir iklime sahiptir. Hava sıcaklığı
yüksekliğe göre değişir ve genel olarak serindir. Mesela 3050 m
yüksekliğindeki Hurancayo Dağında hava sıcaklığı(-4 ila 24°C)
arasında değişir. Ekvator’a yakın bir yerde bulunduğu için ülkedeki
gündüz-gece sıcaklıkları çok farklıdır. Daha çok nisan ayları yağış
almaktadır.
Montana bölgesi ise sıcak ve nemlidir. Iquitos’ta sıcaklık 21°C
civarındadır. Şiddetli tropikal yağışlar olur ve yıllık yağış
ortalaması yaklaşık 3302 mm’dir.
Doğal Kaynaklar
Kıyı bölgesi büyük ölçüde ağaçsızdır. Sadece nehir vadilerinde Kuzey
Amerika’ya mahsus baklagiller, çalılar, Avustralya okaliptüsü(sıtma
ağacı) ve çeşitli meyve ağaçları yetişir. Ayrıca kaktüs ve çöl
bitkileri bolca bulunur. Hayvan olarak daha çok kertenkele, örümcek,
akrep, salyangoz ve rüteyla (bir çeşit büyük örümcek, tarentulu)
vardır.
Sierre bölgesinde, birçok yeşil alanlar ve ağaçlık bölge mevcuttur.
Daha çok yaprak dökmeyen ağaçlar ve okaliptüs (sıtma) türü ağaçlar
yetişir. Ayrıca bol miktarda kokain ağacı da bulunur. Bölgede daha
çok; lama, alpaka, guanaco (deve cinsinden lamadan iri bir hayvan),
vikunya ve chinçula (sincaba benzer bir hayvan) adlı hayvanlar
yetişir. Sierra bölgesi kuş cinsleri bakımından oldukça zengindir.
Kızılgöğüslü ardıç (robin), sinekçil, ispinoz, keklik, sinekyutan,
yaban ördeği, kaz ve akbaba bölgede sık rastlanan kuşlardır.
Montana bölgesinin bitki örtüsü ve hayvanları Amozon
havzasındakilerin hemen hemen aynıdır. Ağaç olarak abonoz, maun,
sedir, kauçuk ve kınakına yetişir. Kınakınadan kinin elde edilir.
Vanilya, sapaina, lifli bitkiler oldukça fazladır. Çiçek türü olarak
begonya, çanta çiçeği ve orkide yetişir. Bundan başka savanalar,
çalılıklar, kaba damarlı bitkiler ve bodur ağaçlar boldur. Puma,
jagar, tapir, kabuklu kertenkele, pessary, karıncayiyen, denizayısı,
timsah, deniz kaplumbağası, yılan ve maymun bol miktarda mevcuttur.
Papağan, flamankuşu (filamingo) ve kelebek türleri oldukça fazladır.
Güve, sinek ve sivrisinek ise milyonlarcadır.
Ülkenin maden kaynakları oldukça zengindir. Bakır en önemli maden
çeşididir. Gümüş, kurşun, çinko, demir, kadmiyum, selenyum, kalay,
altın, tungsten, antimon, bizmut, tellür, maden kömürü, baryum, tuz,
kireçtaşı, mermertaşı ve alçıtaşı önemli madenlerdir. Kuzey
bölgelerde petrol yatakları da mevcuttur.
Peru yeryüzü suları bakımından da zengindir. Mevcut üç drenaj
sistemi, 50’yi aşkın irili ufaklı nehirleri ihtiva eder. Bütün bu
nehirler asıl kaynak olan Amozon Nehrinin ayrılmış kollarıdır.
Amozon Nehrinin uzunluğu yaklaşık 3700 km’dir. Bolivya sınırındaki
Titicaca Gölü deniz seviyesinden 3810 m yüksek olup, yaklaşık 160
km’lik bir uzunluğa sahiptir.
Nüfus ve Sosyal
Hayat
Peru’nun nüfûsu yaklaşık olarak 22.950.000’dir. Nüfûsun % 73’ü
şehirlerde yaşar. Nüfus yoğunluğu 14’tür. Ülkedeki etnik gruplar
arasında çoğunluğu teşkil eden Kızılderililer, nüfûsun % 45’ini
ihtiva ederler. Nüfûsun % 40’ına yakın bir bölümü melezdir. Geri
kalanını ise Zenciler ve Asyalı gruplar meydana getirir. Beyaz
nüfûsun büyük bir bölümü İspanyol asıllıdır.
Resmi diller İspanyolca ve Quechua yerli dilidir. Nüfûsun
çoğunluğunu teşkil eden Kızılderililerin üçte ikisi Quechua dilini
kullanır. Bunlar genellikle Sierra bölgesinde yaşar. Titicaca Gölü
ve GüneySierra’da yaşayan geri kalan Kızılderililer Aymara diliyle
konuşurlar. Melezler ve beyazlar ise İspanyolca konuşurlar.
Nüfûsun çoğunluğu katoliktir. Halk arasında ırk, ekonomik seviye,
sosyal hayat ve kültür seviyesi bakımlarından bazı farklı sınıflar
meydana gelmiştir. Kızılderililerin çoğunluğu fakir insanlardır.
Avcılık ve tarımla geçinirler.
Okuma-yazma oranı% 72 dolaylarındadır. 1972 yılında çıkarılan eğitim
ve öğretim kanunundan sonra ilkokul mecbûri ve diğer okullar serbest
bırakılmıştır. Birçok özel okul mevcuttur. Ülkede 30 üniversite
vardır. Bunların en meşhurları; Lima’daki Milli Eğitim Üniversitesi,
Milli Mühendislik Üniversitesi ve San Marcos Üniversitesidir.
Peru halkında, el sanatları bakımından daha çok seramik eşya yapımı
önemlidir. Oyuncak lama yapımı, çeşitli kilim ve halı dokumacılığı,
renkli kumaş yapımı ve lama, alpaka ve vikunyu (bir çeşit lama)
yününden elbise örülmesi halkın uğraştığı başlıca sanat dallarıdır.
Ülkenin en gelişmiş şehri başşehir Lima’dır. Diğer önemli şehirleri
Callao, Arequipa, Trujillo, İquitos, Cuzco ve Huancayo’dur.
Siyasi Hayat
İdari sistemi parlamenter demokrasi esaslarına dayanan bir merkezi
cumhûriyettir. 1980 Peru Anayasasına göre biri başkan ve iki
yardımcı başkan, halk oylamasıyla seçilir. Başkan, başbakanı ve
bakanlar kurulunu tayin eder. Başkan, seçilebilmesi için oyların en
az % 50’sini almak zorundadır.
Yasama gücü, kongrededir. Kongre iki meclislidir. Senato 60 üyeli ve
Millet Meclisi 180 üyeli olup, seçime tabidirler. Başkanlık ve
kongre seçimleri her 5 yılda bir yapılır. 18 yaşını dolduranlar oy
kullanabilir. İdari olarak bir il ve 24 bölgeye ayrılmıştır.
Birleşmiş Milletler üyesidir.
Ekonomi
Peru’nun ticari ekonomisi geniş ölçüde minerallere, tarım ürünlerine
ve endüstri ürünleri ve balıkçılığa dayanır. Ülkede yetişen başlıca
tarım ürünleri pamuk, şekerpancarı, kahve, pirinç, patates, fasulye,
mısır, arpa ve tütündür.
Peru, yeraltı kaynakları bakımından oldukça zengin bir ülkedir.
Ülkenin başlıca mineralleri: Bakır, gümüş, molibden, kurşun, petrol,
çinko, demir, kadmiyum, kalay, altın, kömür, baryum, tuz, mermer,
alçıtaşı, kireçtaşı, tellür, antimon, tungsten, selenyum ve
bizmuttur. Ülkenin en önemli endüstrileriyse balık ve çelik
endüstrileridir. Kıyılarında daha çok sardalya avlanır. Ülkenin
diğer bir gelir kaynağı da kereste, kauçuk, kinin, koyu kırmızı
gülağacı yağı ve Brezilya kestanesi gibi orman ürünleridir.
Peru sahip olduğu mineraller ve hazırladığı balık yemekleriyle fazla
ticari bir gelire sahiptir. İhracatı teşkil eden başlıca ürünler:
Bakır, balık yemekleri, kahve, demir, şeker, çinko, gümüş, kurşun,
pamuk, altın ve yündür. 1993 yılı başında dış ticarette 3.3 milyar
dolarlık bir ihracata ulaşmıştır. İhracatını daha çok Japonya ve
ABD’ye yapar.
Makina, gıda maddeleri, yakıt, yağlar, metalik olmayan bazı
mineraller, kimyevi ürünler ve çelik başlıca ithalat mallarıdır.
İthalatını daha çok ABD ve Almanya ile yapmaktadır.Peru, Andean
Ortak Pazarı ülkelerinden biridir. Peru’dan başka Ekvador,
Kolombiya, Venezuella ve Bolivya’nın da bulunduğu pazar, üye ülkeler
arasında gümrük muafiyeti ve ortak bir harici vergi sistemi
getirmiştir.Peru’nun ulaştırma şebekesi 19. yüzyıldan sonra
gelişmiştir. Demiryollarının uzunluğu 3472 km’dir. 69.942 km’yi
bulan karayollarının ancak % 11’i asfalttır. Hava yolları ulaşımı 22
havaalanından sağlanır.Peru’da araç kiralama ve rentacar için gayet
uygun bulabileceğiniz adresler mevcuttur.
