<<
GERİ DÖN
Sudan
Sudan Kuzey Doğu Afrika'da, 3° 28' - 22° kuzey enlemleri ve 21° 49'
- 38° 35' doğu boylamları arasında yer alan bir Afrika devleti.
Kuzeyden Mısır, doğudan Etyopya ve Kızıldeniz, güneyden Uganda ve
Zaire, batıdan Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad ve Libya devletleriyle
çevrilidir. Dikdörtgen bir şekle sahip ve Afrika kıtasının yüzölçümü
bakımından en büyük ülkesidir.
Önceleri Nubia diye bilinen Kuzey Sudan bölgesinde, ilk yaşayanlar
zenci kabilelerdir. Bundan sonra 18. yüzyıla kadar (Kush, Makurra,
Alva ve Funj gibi çeşitli) Mısırlı kabileler idaresinde kaldı.
1825-1843 yılları arasında, Osmanlı valileri tarafından yönetildi.
1863 yılında, Mısır Hidivi İsmail Paşa, Sudan topraklarını kontrolü
altında tuttu.
1882-1898 yılları arasında kendini Mehdi ilan eden bir sapığın
arkasından giren bir kısım insanların elinde kaldı. Bu tarihte Anglo-Mısırlıların
(Mısırlı İngilizlerin) işgaliyle yönetimi general Horatio Herbert
aldı. 1956 yılında ise, bağımsız bir devlet oldu.
1958'de general İbrahim, askeri bir darbeyle işbaşına geldiyse de
1964'te güney isyanları sonucu çekilmek zorunda kaldı. 1969'da yeni
bir askeri darbeyle başa İhtilal Konseyi geçti. Fakat hükümeti sivil
üyeler kurdu ve başbakan sivildi. Darbeyi gerçekleştiren general
Cafer el-Nümeyri'ye karşı 1972'de yeni bir komünist darbe teşebbüsü
olduysa da başarısız kaldı. Bu arada ülkede çeşitli anlaşmazlıklar
başgöstermişti. 1973'te 8 Filistinli gerilla, ABD Savunma Delegesini
ve Milli Ateşesini öldürdüler.
1976 yılında yeni bir ihtilal teşebbüsü bastırıldı ve bunu gizlice
destekleyen Libya ile siyasi münasebetler bozuldu. 1981 yılında
Libya ile bazı çatışmalar görüldü. Nümeyri yurtdışında bulunduğu bir
zamanda darbe yapılarak iktidardan uzaklaştırıldı. Askeri yönetim
yeni bir anayasa hazırlayarak 1986 Nisanında seçime gitti. Seçimleri
neticesinde hiçbir parti tek başına iktidara gelemediğinden
koalisyon hükümeti kuruldu. Hükumet ülke güneyindeki karışıklıkları
sona erdiremedi. Bunun yanı sıra ekonomik problemlerle sarsılan
hükumet 1989'da kansız bir darbeyle devrildi. Milli Kurtuluş Devrim
Komite Konseyi başkanı Tuğgeneral Ömer el-Beşir'in güneydeki
asilerle görüşme çabaları netice vermedi. Ülkede asilerle hükümet
kuvvetleri arasında mücadele devam etmektedir (1999 Şubat).
Fiziki Yapı
Sudan yaklaşık 2.504.000 km2lik yüzölçümüyle Afrika kıtasının en
geniş ülkesidir. Büyük Sahra Çölünün doğu ucunu meydana getirir.
Kuzeyinde Mısır, Batısında Libya, Çad ve Orta Afrika Cumhuriyeti,
güneyinde Zaire, Uganda ve Kenya ve doğusundaEtiyopya ve Kızıldeniz
yer alır. Başşehir Hartum 476.218 nüfuslu olup, en büyük şehirdir.
Ülkenin batısı, güneyi ve doğusu, bazı yerleri 3000 m'ye kadar
ulaşabilen dağlar ve tepelerle çevrilmiştir. Güneybatıda Nil Havzası
ile Kongo Havzasını yine bu dağlar ayırmıştır. Nil, Sudan'ın en
önemli fiziki özelliğidir. Nehir ülke boyunca akar. Önceleri Beyaz
Nil ve Mavi Nil adında iki büyük kol halinde, Hartum'a kadar
gelirler ve burada birleşerek esas Nil'i meydana getirirler. Beyaz
Nil'in diğer adı Bahr-el-Cebel olup, Akdeniz'den yaklaşık 490 km
güneyinde yer alan Nimule'den Sudan'a girer. Viktoria Gölünden doğan
bu kol, No Gölünde daimi bir kanala dönerken batıdan gelen Bahr-el-Gazel
Nehrinin sularını da alır. Mavi Nil ise, Tana Gölünden doğar. Daha
kuzeyde Ana Nil, Atbara Nehriyle birleşir. Ana Nil'in suları ağustos
ve eylül aylarında, Hartum bölgesinde oldukça artar ve bu sular
nisan ayında aşağı yukarı 16 defa daha azalarak en düşük seviyesine
gelir. Suların coştuğu ve sellerin çoğaldığı dönemlerde Mavi Nil ve
kolları, Aşağı Nil sularının toplam hacminin % 70'ini ve nisan
ayındaysa % 20'sini ihtiva eder.Kuzeydoğu Sudan bölgesinde, dik
Kızıldeniz Tepeleri yer alır. Batıda Darfur bölgesinde bulunan
yaklaşık 3070 m yüksekliğindeki Marra Dağı, volkaniktir. Orta
kısımda granit tepelerden meydana gelmiş Nuba Dağları bulunur.
Yükseklikleri 900 m civarındadır. Uganda sınırında yer alan
Dongotona ve Tmatong dağları umumiyetle tropikal ormanlarla
kaplıdır. Ülkenin en yüksek yeri olan Kinyeti Dağı burada olup,
yaklaşık 3187 m'dir.
Sudan'ın sadece kuzeyi dağsız olup, açık ve geniş çölün
başlangıcıdır. Nil Nehrinin doğusunda kalan çöllere Nubian Çölü ve
batısında kalanlarına ise Libya Çölü adı verilir. Ülkenin % 24'üne
yakın bir bölümü çöldür.
İklim
Sudan'ın tropikal iklimi kuzeyden gelen kuru hava ve güneyden gelen
nemli hava kütlelerinden büyük ölçüde tesir görür. Kuzeyin kuru hava
kütlesi kışın soğuk ve yazın sıcak getirir. Düşük bir nem oranına
sahiptir ve ortalama sıcaklığı 47 dereceyi bulur. Güneyin nemli hava
kütlesi ise Atlantik ve Hint Okyanuslarından Sudan'a yüksek nem ve
bol yağış getirir. Güneyde bu yağışlar yıllık ortalama 120 mm
civarındadır. Kuzeyde, özellikle çöl bölgesinde hemen hemen hiç
yağış görülmez.
Tabii Kaynakları
Sudan toprakları, kuzeyde kumlu ve çakıllı çöllerden ve güneyde
organik yapılı kum-kil karışımlı kuvvetli topraklardan ibarettir. Bu
iki bölge arasındaki Sudan Yaylası killi topraklardan teşekkül
etmiştir. Ayrıca yaylada bol miktarda koz (goz)lar da mevcuttur. Bu
kozlar, ondüleli kum yığınları olup, üzerleri yoğun yağışlarla
yeşeren seyrek bitkilerle örtülüdür. Ülkenin geri kalan kısımları
ise kozsuz olup, killi topraklara sahiptir.
Bitki örtüsü büyük ölçüde yağışlara göre değişiklik gösterir.
Kuzeyde az miktarda akasya fundalıkları ve kıt çöl otu bulunur.
Güneyde yağışlar sebebiyle, savanalar ve gövdeleri boş tipik ağaçlar
yetişir. Beyaz Nil yakınlarında çok sulu çimenlik araziler ve
çayırlar, Bahr-el-Gazal bölgesi civarında ise tropikal bol yağış
alan ormanlar mevcuttur.
Ülkede vahşi hayvan pek azdır. Ehli hayvanlardan daha çok kümes
hayvanları keçi, koyun, sığır ve deve yetiştirilir.
Ülkenin en önemli tabii kaynaklarından biri de hiç şüphesiz Nil ve
kollarının sularıdır. Çöle ve dolayısıyla Sudan'a hayat getiren bu
sular halkın biricik gelir kaynağıdır.
Nüfus ve Sosyal
Hayat
Sudan'ın nüfusu 29.971.000 olup, sahip olduğu 2.504.000 km2lik
arazisine göre, dünyanın en seyrek nüfus yoğunluğu olan,
ülkelerinden birisi durumundadır. Nüfus yoğunluğu kuzey bölgelerde
km2ye 2 kişi ve güneyde, yerleşme alanlarında 25 kişiden ibarettir.
Nüfusun % 25'ine yakın bir bölümü Beyaz Nil ile Mavi Nil
arasındadır. Bu bölge ülke topraklarının sadece % 6,5'ini teşkil
eder. Ülkenin yıllık nüfus artışı % 3,7'dir.
Etnik yapı itibariyle kuzeyde genellikle Araplar ve Nubianlılar,
güneyde ise Nilotikler, Sudanlılar ve Zenciler yaşar. Sudan hem
Afrika ve hem de Ortadoğu adetlerinin, dillerinin ve kültürlerinin
karıştığı bir ülkedir.
Kuzey bölgede yaşayan insanların tamamına yakın bir bölümü
Müslümandır. Hemen hemen hepsi Arapça konuşur. Bunlar çoğu göçebe
veya yarı göçebedirler. Eski Kuş kabilesinin devamı olan Nubianlılar
da Müslüman olup Arapça bilirler. Kendi asıl yerli dillerini ve
lehçelerini de konuşurlar. Bunlar genellikle avcılık, balıkçılık ve
hayvancılık yapar.
Sudan'ın kuzey bölgeleri genellikle, Arapça konuşurken güney
bölgelerde hakim bir dil yoktur. Aşağı yukarı 80 lehçe çeşitli
bölgelerde konuşulmaktadır. Güneyin bu insanları iki ana gruba
ayrılabilir: Nil Nehri havzasında yaşayan Nilotikler ve diğer
bölgelerdeki Nilotik olmayanlar. Nilotikler esas itibariyle Dinka,
Nuer ve Shilluk kabilelerinden meydana gelmiştir. Dinkalar güneyde
kalabalık kabiledir. Nilotikler, Nilotikçe konuşurlar. Çoğu
Müslümandır. Çok az bir kısmı Animist ve Hıristiyandır. Hayvancılık
ve tarım yaparlar. Nilotik olmayanların içinde en kalabalığı Kongo
ve Nil havzaları arasında yaşayan Azendelerdir. Çoğunlukla avcılık
ve çiftçilik yaparlar.
Çeşitli Sudan lehçeleri konuşan daha birçok kabile mevcuttur.
Bunlardan batıda, Bahr-el-Gazal'de olan Kreish, Moru ve Bongu
kabileleri sayıca en kalabalık olanlarıdır.
Sudan halkının okuma-yazma oranı % 20 civarındadır. Genç nüfusun
yarısı okula devam eder. Ülkenin öğretim dili Arapçadır. Ülkede
temel eğitim Kur'an-ı kerim öğreten okullarla yapılır. Hartum'da bir
üniversiteyle Kahire Üniversitesinin bir fakültesi vardır.
Siyasi Hayat
Sudan, demokratik bir cumhuriyet olmasına rağmen bağımsızlığından bu
yana genelde darbe neticesinde başa geçen askeri idareler tarafından
yönetilmiştir. Devlet Başkanı aynı zamanda hükümet başkanıdır. İdari
olarak 15 ile ayrılmıştır. Ayrıca güneyde yer alan üç ilin ortaklaşa
mahalli bir hükümeti vardır. Ülke yönetiminde Yüksek İhtilal
Konseyi, başkana yardım eder. Sudan BM'e ve Afrika Birliği Teşkilatı
(OAU)na üyedir. Hartum ülkenin resmi başşehridir.
Ekonomi
Bugünkü Sudan ekonomisi esasen iki büyük ekonomiye ayrılır.
Bunlardan birincisi temel olarak pamuk üretimine ve ihracatına
dayanan modern sektör, ikincisiyse geçim veya nafaka sektörü diye
adlandırılabilen tarım ve çobanlığa dayalı sektördür. Sudanlıların %
90'ı bu ikinci sektöre dahildir.
Cezire Projesinin uygulanmasıyla Sudan'ın pamuk üretimi bir hayli
artmış durumdadır. Yapılması düşünülen birçok baraj, kanal ve sulama
sistemi, bayındırlık ve ulaşım sistemlerinin ihtiyacını bu projeden
sağlamak yoluna gidilmektedir.
Sudan arazisinin sadece % 3'lük bölümü ekilidir. Halbuki daha bunun
altı misli arazi ekime müsaittir. Ülkede yetiştirilen başlıca tarım
ürünleri şunlardır: Tahıl, patates, Afrika darısı, şekerkamışı,
sebze, tütün, yerfıstığı, susam, mısır, hurma, pamuk, yulaf, pirinç,
kahve ve süpürgedarısı.
Ülkede hayvancılık daha çok deve, keçi, koyun ve sığır üzerinedir.
Nüfusun % 95'i pamuk üretimi, tarım ve hayvancılık üzerinde istihdam
edildiği için, endüstri ve sanayinin ekonomi üzerine tesiri çok
azdır. Endüstri daha çok tarım ve hayvan ürünlerine
dayandırılmıştır. Ülkenin en önemli endüstri kolları tekstil ve gıda
maddeleridir.
Yeraltı zenginlikleri bakımından daha çok krom, altın, bakır, beyaz
mika, asbestos ve demir elde edilir. Ülkenin diğer önemli gelir
kaynakları orman ürünleri, özellikle mahun, balıkçılık ve turizmdir.
İthalatı ihracatının hemen hemen üç mislidir. Dışarıdan daha çok
makine, petrol ürünleri, motorlu taşıtlar, gıda maddeleri, metaller
ve çeşitli tüketim malları alır. İthalatın % 13'ünü İngiltere ile
yapar. Diğer ithalat yaptığı ülkelerse ABD ve Birleşik Almanya'dır.
Sudan dışarıya genellikle pamuk, pamuk tohumu, sakız, yerfıstığı,
susam, orman ürünleri ve çeşitli hayvan ürünleri satar. İhracatının
% 22'sini Suudi Arabistan'a % 13'ünü İtalya'ya ve % 10'unu Çin'e
yapar.
Sudan hükümeti ülkenin ithalat, ihracat, kamu faaliyetleri,
ulaştırma ve haberleşme alanlarını kendi tekelinde tutmaktadır.
Ülkenin ulaşım sistemi henüz yeterli değildir. Karayollarının
uzunluğu 6600 km olup % 59'u asfalttır. Demiryolları ise 4786 km
uzunluğa sahiptir. Bahr-ül-Gazal ve Beyaz Nil yıl boyunca ulaşıma
elverişlidir. Ülkede tarifeli sefer yapılan 10 havaalanı vardır.
Ülkenin iyi bir kara ve demiryolu ulaştırma şebekesi vardır.
Karayollarının uzunluğu 20.693 km olup % 41’i asfalttır.
Demiryollarının uzunluğu aşağı yukarı 1950 km uzunluğundadır. Birçok
milletlerarası hava seferleri Kolombo üzerinden yapılır. Kolombo
dünyânın en büyük sun’î limanlarından birisine sâhiptir. Asya’nın
hemen hemen en işlek limanıdır.
Sudan'da araç kiralama ve rent acar hizmetleri bulabilecğiniz
adreslerimiz mevcuttur.
