<<
GERİ DÖN
Zambia
Güney Afrika’da yer
alan bir devlet. 8° 12’ ve 18° 03’ güney enlemleri ile 22° ve 33°
42’ doğu boylamları arasında kalır. Zambia’nın komşu olduğu ülkeler,
kuzeyde Zaire; doğuda Tanzanya, Malami, Mozambik; güneyde Zimbabwe,
Namibia, batıda Angola’dır.
Tarihi
Zambia’nın ilk tarihi
hakkında pek az şey bilinmektedir. Buraya ilk gelen Avrupalılar,
1514’te Portekizliler oldu. Fakat ülkede ilk defa büyük çapta keşif
yapan misyoner David Livingstone’dur. 1850’de ülkeye gelen
Livingstone ölünceye kadar (1873) İngiltere lehine sömürgeleştirme
hazırlıkları yaptı.
Zambia tarihinde diğer önemli bir şahıs olan Cecil John Rohdes
1888’de ülkedeki mahalli şeflerle madenler üzerine anlaşmalar
imzaladı. Bölgeyi keşf ve geliştirme için İngiltere hükümetinin
imtiyaz tanıdığı İngiliz Güney Afrika şirketini kurdu. İngiliz
hükümeti buna ülke üzerinde tam ekonomik ve siyasi kontrol imkanı
tanıdı. 1924’e kadar ülkeyi gerçekten yöneten bu şirketti. 1924’te
İngiliz hükûmeti kontrolü üzerine alarak, Kuzey Rodezya himaye
devletini kurdu.
1953’te Kuzey Rodezya (şimdiki Zambia), Güney Rodezya (şimdikiRodezya)
ve Nyasaland (şimdiki Malami) Rodezya ve Nyasaland federasyonunu
kurdular. Afrikalıların çoğunluğu, yönetim beyazların elinde
olduğundan, muhalefet ettiler. 1962’de Nyasaland federasyondan
ayrıldı ve 31 Aralık 1963’te federasyon dağıldı.
1964 Ocağında Kuzey Rodezya’da iç bağımsızlık tanıyan bir anayasa
uyarınca seçimler yapıldı. 24 Ekim 1964’te ülke Zambia ismini alarak
bağımsızlığını kazandı. Bağımsızlığını kazanmasından sonra devlet
başkanı olan Kenneth Kaunda 1991’de yapılan başkanlık ve parlamento
seçimlerini kaybedinceye kadar bu görevini devam ettirdi. 1991’de
seçimleri kazanan Frederick Chiluba devlet başkanı oldu.
Fiziki Yapı
Zambia topraklarının
çoğu hafif dalgalı yüksek bir yayla üzerindedir. Yaylanın deniz
seviyesinden yüksekliği 915 m ila 1525 m arasında değişmektedir.
Güneye doğru uzanan ve Afrika’nın nehirlerinden biri olan
Zambezi’nin meydana getirdiği vadi yaklaşık olarak 600 m
yüksekliğindedir. Kuzeydoğudaki yaylayı kuzey-güney istikametinde
akan LuangwaNehri keser. Zaire hudûdundan doğan Kafve Nehri, güney
istikametinde akarak batı yaylasına uzanır. Luangwa ve Kafve
nehirleri Zambezi’nin kollarıdır. Zambia’nın kuzeyinde üç göl
bulunur: Tanganika, Nweru ve Bangweulu gölleri. Bunlardan
sadeceBangweulu tamamen Zambia hudutları içindedir. Kuzeydoğuda
Muchinga Dağları 2130 m yüksekliğe ulaşır. Zaire sınırı boyunca
yükseklik ortalaması 1280 m’dir.
İklim
Zambia ekvatora yakın
olmakla birlikte, iklimi daha çok rakımla (yükseklikle) ilgilidir.
Ülkede üç mevsim görülür. Mayıstan ağustosa kadar ülke soğuk ve
kuraktır. Kasıma kadar sıcaklık yükselir ve yağış görülmez.
Aralık-nisan arası yağışlı geçer. Güneyde yıllık yağış miktarı 584
mm, kuzeyde 1278 mm’dir. Ülkedeki ortalama yıllık yağış miktarı ise
814 mm’dir. Sıcaklıklar soğuk mevsimde 16°C ila 27°C, sıcak mevsimde
27°C ila 32°C arasındadır. Sadece kasım ayında, vadilerde aşırı
sıcaklık görülür.
Tabii Kaynaklar
Zambia’nın büyük
bölümünü meydana getiren yüksek yaylalar kesif ormanlarla kaplıdır.
Kobalt, bakır, çinko, altın, kurşun, vanadyum, manganez ve maden
kömürü ülkenin başlıca yeraltı zenginlikleridir.
Nüfus ve Sosyal
Hayat
8.300.000 nüfuslu
Zambia’da nüfus yoğunluğu 11’dir. Halkın % 43’ü şehirlerde, kalanı
köylerde yaşar. En büyük nüfus merkezleri başşehir Lusaka ile Kitwe
ve Ndola’dır.
Zambialıların çoğu Bantu kabilelerine mensuptur. Bantular M.S. 1200
yıllarında Kongo havzasından göç etmiş ve Zambia’daki bir kısım
Pigmeleri (Cüce Orta Afrika Zencileri) sürmüşlerdir. Bugün Zambia’da
8 büyük etnik gruba ayrılmış 73 kabile vardır. Güneybatıda
Barotseler, kuzeyde Bembalar ve doğuda Çeva önemli etnik gruplardır.
Zambia’da % 1,5 civarındaki Avrupalıların çoğu şehirlerde ikamet
eder.
Zambialılar 30’a yakın lehçe kullanır. En çok konuşulan diller
arasında Bemba, Lozi, Nyanja, Tonga, Luvale ve Lunda sayılabilir.
Halkın büyük çoğunluğu putperest, % 21’i Protestan ve Müslümandır.
Zambia bağımsızlığını kazanmadan önce ilkokul paralı ve yıllığı 30
dolardı. Ortaokul ise 50 dolardı. Çok kimse bu yüzden çocuklarını
okula gönderemiyordu. Bağımsızlığını kazandıktan sonra okul parasız
oldu. Okuma-yazma oranı % 54’tür. Lusaka’da modern bir üniversite
mevcuttur.
Siyasi Hayat
Zambia Cumhûriyeti 136
üyeli bir parlamentoya sahiptir. 11 üyesi devlet başkanı tarafından
atanır. Parlamento üyeleri beş yılda bir seçilir. Devlet başkanı
anayasaya göre 5 yılda bir doğrudan halk tarafından seçilir. Ülke 9
eyalete ayrılmıştır. Üye olduğu milletlerarası kuruluşlar: Birleşmiş
Milletler, Afrika Birliği Teşkilatı ve İngiliz Milletler
Topluluğudur.
Ekonomi
Zambia’da çalışan
nüfûsun % 65’i tarımla, % 35’i sanayi ve ticaretle uğraşır. Ülkenin
belli başlı tarım ürünleri mısır, tütün, yerfıstığı, pamuk ve
şekerdir. Tekstil, lastik, boru, patlayıcı madde ve tütün sanayileri
gelişmiş durumdadır. Önceleri yabancı sermayenin elinde olan maden
işletmesi, 1969’dan itibaren yavaş yavaş devletleştirilmiştir.
Kauçuk ve fildişi ülkenin önemli zenginlik kaynaklarındandır.
Zambia’nın belli başlı ihraç malları bakır, kurşun, çinko ve
tütündür. Ülke en çok mamul maddeler ve makinalar ithal eder. Bakır
ana ihraç malı olup, dünya piyasasında bakır fiyatlarının düşmesi
Zambia’ya büyük ölçüde tesir etmektedir. Mesela 1980 başlarında
bakır fiyatlarındaki düşüş, ekonomik sıkıntıya sebep olmuştur. İthal
mallarının çoğu Suudi Arabistan, Almanya ve ABD’den gelir. İhraç
mallarının çoğu Japonya, Fransa, İngiltere ve ABD’ye gider.Ulaşım:
Denize kendi topraklarından çıkış yolu olmaması, Zambia için mesele
teşkil etmektedir. Halihazırdaki demiryolu Zimbabwe’ye irtibatlıdır.
Dares Salam’a giden bir petrol boru hattı döşenmiş ve Tanzanya’nın
Dar es Salaam’a bağlanan demiryoluna irtibat için demiryolu
yapılmıştır. Denize doğru geniş bir karayoluna ihtiyaç
duyulmaktadır. Zaire’den denize çıkış sağlayan mevcut karayolunun
kullanılması güç ve pahalıdır.
